Barış ve Demokratik Toplum Sürecinde Hukuk ve Yasal Düzlem

 

On yıllık ağır çatışma ve tecrit şartlarında yürütülen tecride karşı demokratik mücadelenin gerçek önemi bugün daha iyi ortaya çıkmaktadır. “Tecrit eşittir savaş” denklemi kırılmış, diyalog ve görüşme ile barış seçeneğine kapı aralanmıştır. Abdullah Öcalan daha öncesinde şunu söylemişti: “İmralı tecridi, Kürt sorununun çözümünde siyasi ve hukuki seçeneklerin ortada kaldırılmasıdır.” Bu tespitin doğruluğu, sorunun çözümüne dair ortaya çıkan ilk olanakta Öcalan’ın gerçekleştirdiği dönüşümün gücünde görülmektedir.

Öcalan Barış ve Demokratik Toplum sürecini herhangi bir dış dayatma olmaksızın tek taraflı bir inisiyatif ve irade beyanı olarak örgütlemiştir. Bu inisiyatifin bu dönemde geliştirilmesinin öznel ve nesnel nedenleri elbette vardı. Hakeza devleti de örgütü de göz ardı etmeyen bir tartışma yürüttü. Fakat temelde çok uzun yıllardır gerçekleşmesi gerektiğini düşündüğü stratejik bir dönüşümü, aynı zamanda ciddi ve kapsamlı bir barış hamlesine dönüştürdü. “Demokratik siyaset ve hukuk silahtan güçlüdür” dedi.

Bu yazıda genel anlamda hukuki seçeneğe, özel olarak da Barış ve Demokratik Toplum sürecinin gerektirdiği yasal çerçeveye odaklanılacaktır.

Hukuk, soyut kurgu ve kavramlarla değil bizzat bu kavramların tarihsel ve toplumsal boyutlarıyla incelenerek anlaşılabilir. “Kürdün hukuku nedir?” sorusunu bu bakışla yanıtlamaya çalışabiliriz. Daha öncesi de olmakla birlikte Kürdün hukukuna ilişkin tartışma bu yazıda Cumhuriyet dönemi ile sınırlandırılacaktır.

Belirli bir çevrede Kürt meselesinin Türkiye’nin beka sorunu olarak ele alındığı bilinmektedir. Burada sebep ve sonuç ilişkisindeki hatalı yerleştirmeyi artık değiştirebilmeliyiz. Meseleyi beka sorunu haline getiren şey Kürdün varlığı ve kimliği değildi; bunun keskin bir şekilde inkâr edilmesiydi.

 

Cumhuriyet Sürecinde Kürtler

Sivas ve Erzurum Kongrelerinden 1924’e dek süren ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş dönemi olarak adlandırabileceğimiz dönemde M. Kemal şahsında somutlaşan çizginin Kürtlere yaklaşım biçiminin, “Osmanlı Camiası” tanımlaması içindeki temel Türk-Kürt birlikteliğinin ifadesi olarak dile getirilmektedir. M. Kemal daha 16 Haziran 1919’da Cemilpaşazade Kasım Bey’i Sivas Kongresine davet için çektiği telgrafta “…Kürt kardeşlerimin hürriyet ve refah ve ilerlemesinin vasıtalarını sağlamak için sahip olmaları gereken her türlü hukuk ve imtiyazların verilmesine tamamen taraftarım. Fakat Osmanlı Devletini parçalanmaya uğratmamak kaydıyla…” demektedir.

20-22 Ekim 1919’da İstanbul Hükümeti ile Sivas Kongresi’nde oluşturulan Heyet-i Temsiliye arasında imzalanan Amasya Protokollerinde, ikinci protokolün ilk maddesi şöyledir: “…Osmanlı Devleti’nin tasavvur ve kabul edilen sınırı Türk ve Kürtlerle meskûn araziyi ihtiva eylediği ve Kürtlerin Osmanlı camiasından ayrılması imkansızlığı izah edildikten sonra, bu sınırın en asgari bir talep olmak üzere elde edilmesinin lüzumu müştereken kabul edildi.”

Birinci maddenin devamı da şöyle yazılır: “Bununla beraber Kürtlerin serbestçe gelişmelerini temin edecek şekil ve surette örfi ve toplumsal hukukumuzca müsaadelere mazhar olmaları dahi tervic ve yabancılar tarafından Kürtlerin bağımsızlığı altında yapılmakta olan tezviratın önüne geçmek için de bu hususun şimdiden Kürtlerce malum olması husus münasip görüldü.”

M. Kemal, 27 Aralık 1919’da Ankara’ya vardığında yaptığı konuşmada Osmanlı hududunu ve Misak-ı Milli’yi anlatırken “Bu sınır, ordumuz tarafından silahla müdafaa olunduğu gibi, aynı zamanda Kürt ve Türk unsurlarıyla meskûn vatan kısımlarımızı sınırlar. Bunun güney kısımlarında Arapça konuşan dindaşlarımız vardır…” demektedir.

Buna benzer yazılı örnekler İzmit Basın Konferansı konuşmalarında da El-Cezire Cephe Komutanlığı’na yazılan talimatta da kurucu kadronun diğer iç yazışmalarında da çokça mevcuttur. Özetle, Kürt ve Türk unsurlarıyla meskûn bölgeler yeni kurulacak ve savunulacak ülkenin sınırlarını oluşturmakta, Kürt gerçekliği Türk gerçekliği ile birlikte kurucu unsur olarak kabul edilmektedir.

1921 Teşkilat-ı Esasiye yasasının da bu kuruluş mantığını sürdürdüğü, ademi merkeziyetçi, yerel meclislere/şuralara dayalı bir muhtariyet rejimini içerdiği, Meclis çoğulculuğu ve demokratizmine en fazla yaklaşan yasal ve anayasal metin olduğu söylenebilir. 1921 Anayasası günümüzde ırkçı ve şoven yapılarca reddediliyor olsa da bizzat Cumhuriyetin kurucularının ve ilk Büyük Millet Meclisinin eseriydi. 1924’e dek gerçekleşen savaşları, istiklali ve başarıyı getiren anayasa da oydu. Türk ve Kürt birlikteliğini ifade ediyordu; fakat bu birlikteliğin ve 1921 Anayasası’nın pratik gerekleri hiçbir zaman yerine getirilmedi. Hatta 1924 Anayasası ile muhtariyetten tamamen uzaklaşarak, devlet yönetimini katı biçimde merkezileştirerek, Meclis’in yönetim yetkilerini budayarak, Türklük ve Türkçe tekliğine odaklanarak çoğulcu ve demokratik bir anayasal rejim ihtimali çökertildi.

Bu tarihten sonrasını hukuk bağlamında anayasaya karşı anayasa yapmanın, sistemsizliğin ve kısır döngünün hakimiyet süreçleri olarak değerlendirmek mümkündür. Daha başlangıçta demokratik ilerlemeyi geri çevirerek oturtulamayan anayasa ve hukuk sistemi, sonraki yüzyılın darbe ve isyan dinamiklerinin zeminini oluşturmuştu.

 

Kürtlüğün Hukuk Dışına Çıkarılması

Öcalan, Kürtlüğün hukuk dışında bırakıldığını söylediğinde bazı çevreler Türkiye hukuk mevzuatının etnik ya da dini ayrım üzerine kurulmadığını, herkesin pozitif yasa karşısında eşit olduğu itirazını geliştirmektedir. Mesele sadece yazılı yasanın nötr olup olmadığından ibaret olsaydı, bu itirazın kısmi bir haklılığı olabilirdi. Kaldı ki, yazılı yasa ve anayasa hükümlerinin bazılarında etnik ya da dinsel nötrlüğün nasıl bulunmadığını da göstermek mümkündür. Fakat asıl mesele şudur ki, yazılı yasaların haricinde bütün bir hukuk düzeneğinde yerleşmiş kurumlar, mekanizmalar, içtihatlar, söylemler, uygulayıcılardan oluşmuş bir yapı ve bu yapının süreklileşen hukuk politikaları vardır. Türkiye’de bu hukuk politikasının ilk ilkesi, başından beri “Devletin Bekası” olmuştur. Resmi hukuk-politikası bir olayın ilkin bu ilkeye uygunluğunu-aykırılığını inceler. Diğer anayasal ve yasal ilkeler, hukuksal prensiplerin nereye ve hangi ölçüye kadar uygulanacağı bundan sonra ortaya çıkar.

Kürtlüğün hukuk dışında, hatta sosyoloji dışında nasıl bırakıldığını inceleyerek ortaya koymak, önümüzdeki dönemin eşit yurttaşlık talebinin resmi hukuk-politik karşısında da gerçek bir eşitlik talebine dönüşebilmesi için önemlidir.

Kazım Karabekir’in, anılarında anlattığı bir olay vardır ki, Kürtler gibi toplulukların hukukla kurduğu/kuracağı ilişkiye dair güçlü fikirler verir. Olay 1923’de Karaköse’de geçer. Karaköse’de seyahat halindeki iki devlet memuru yolda soyulur. Bu soygunun failleri tespit edilemez ama soyulanlar da devletin memurlarıdır! Daha sonra bölgedeki inzibat güçleri ve bunların komutanı Miralay Süleyman Sabri, memurlardan çalınan parayı (2.000 Lira gibi) bölgedeki rüesadan (aşiret reislerinden) zorla toplar. “Bu işi yapanlar mutlaka sizin aşiretlerdendir” diyerek bunu yapmayı kendine hak görür.

Bu, gerçek bir Kürdistan hukuku hikayesidir. Kolektif bir kimliği, varlığı, hukuku olmayan Kürdün, gerçekleşen fiillerden kolektif cezalandırılma hikayesinin ilk örneklerindendir.

Kolektif suçlanabilme ilkesi Kürtler için Cumhuriyetin ilk yıllarındaki tüm isyanlarda ve isyan sonrası sürgünlerde eksiksiz uygulandı. Bu isyanlara katılan aşiret fertleri Orta ve Batı Anadolu’ya sürgün edilirken isyanlara katılmayan hatta isyan esnasında bizzat Hükümet güçleriyle işbirliği yapan aileler de sürgün edildiler.

İlerleyen zamanda temel Kürt siyasi davalarının tümünün toplu davalar olarak biçimlendirildiğini görebiliriz: 49’lar davasından 12 Eylül Sıkıyönetim yargılamalarına, KCK davalarından Kobané davasına kadar…

Bir Kürt bölgesinde bir fiil mi işlendi, hele ki bu fiil “Kürtlük” adına mı işlendi? Artık o bölge, o köy, o aşiret tümden cezalandırılabilir haldedir. Islahat planları da zorunlu iskân yasaları da köy boşaltma pratikleri de bu toplu cezalandırma mantığının ürünleridir.

Anayasal, yasal ya da medeni bir Kürt tanıması yoktur ama Kürtler ceza hukukunun kolektif nesnesidir.  Modern ceza hukukundaki suçun şahsiliği ilkesinin uygulanmasına gerek yoktur. Bütün bunlar Kürdün konumlandırıldığı alanla ilgilidir ve bu alan hukuk dairesinde değildir.

Gelelim meselenin diğer yönüne. Karaköse olayında dönemin Muş ve Ağrı mebusları Ankara’ya şikâyet bildirince Miralay hakkında soruşturma/muhakeme kararı çıkar. Bu muhakeme emrine, bizzat bölgedeki en üst rütbeli komutan olan Kazım Karabekir sert biçimde karşı çıkarak, bunun geri alınmasını ister. Bu itiraz telgraflarında der ki; “eğer böyle bir yargılama yaparsanız kumandanlar mıntıkalarında askeri ve harbi kuralları uygulamakta tereddüt ederler.” Miralayın soruşturulması emrine karşı kullandığı önemli bir ibare daha vardır: “(Bu yapılan) kanunun bazı sefil maksat takip edenlere verdiği kuvvetin tatbikinden başka bir şey değildir.”

Kürt hukuk dışılığının devletin egemenlik gücünün uygulayıcılarının hukuka ve yasaya yaklaşımında yarattığı ikircikliği tam olarak anlatan bir cümledir bu. Bu bakışa göre hukukun ve yasanın “sefil maksat takip edenleri” kuvvetlendirmemesi gerekmektedir. İç düşmanla mücadele ve devleti her seferinde yeniden kurtarma arzusu, hukukun biçimsel sınırlılıklarından kurtulma isteğini güçlendirir. Sürekli savaş ve harekât hali, her kural ve kısıtlamadan bağımsız hareket etme kültürünü yerleşik kılar. Güncelde çokça tartışılan norm devleti ve norm-dışı güçler ayrımı ve geleneği de burada başlar.

Olağan bir hukuk rejiminde herhangi bir grup ya da bölge üzerinde hukuksal güvencesizlik rejimi oluşturulduğunda, bu rejimin kriz anında diğer gruplara ve bölgelere hızla yayılacağı aşikardır ve böyle olmuştur. 1925’de Şéx Sait isyanı gerekçe gösterilerek dört Kürt vilayetini kapsayacak Şark İstiklal Mahkemesinin kuruluş kararı alınmış ve bu mahkemenin vereceği idam cezalarının TBMM onayına gerek olmaksızın uygulanacağı kararlaştırılmıştı. Bu mahkemenin kuruluşu TBMM’de tartışılırken kanuna aynı yetkilerle bir tane de Ankara’da İstiklal Mahkemesi kurulması kararı eklendi. İsyanın bölgesel olarak Ankara’da bir uzanımı yokken Ankara’da da bir mahkeme tesis edilmesi dönemin Meclis oturumlarında epey tartışma konusu olmuştu. Bu itirazlara göre Şark İstiklal Mahkemesinin onay aramaksızın idam yetkisini almasında bir sorun yoktu fakat Ankara’da neden bir mahkeme kuruluyordu? Bu itirazları TBMM’de en güçlü geliştirenlerden birinin Karabekir olması ise tarihsel bir ironiydi. Nihayetinde Şark İstiklal Mahkemesinde yüzlerce idam kararı verilirken Ankara İstiklal Mahkemesi de bir yıl sonra Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası yöneticilerini ve dahi Kazım Karabekir’i İzmir suikastine dahil olmaktan yargılayacak, bir kısmına idam ve diğer cezaları verecekti.

Bunlar başlangıçlardı. Kürdün yasallık dışına yerleştirilmesi, hukuksal güvencesizlik içinde tutulması anlamına geliyordu. Fakat Kürtlüğün yasadışı tutulmasının yarattığı karışıklıklar her dönem kolaylıkla yasaların askıya alınmasına bahane olabildi. Günümüze kadar sayısız benzer örnek verilebilir. Olağanüstü hâl uygulamaları, siyaset ve örgütlenme özgürlüğü kısıtlamaları, kayyım pratiği gibi Kürdistan’dan başlayıp Batı kentlerini de kapsayan bir hal alan nice örnek sayılabilir.

Kürtlüğün birkaç yıl içinde kurucu unsurluktan tehlikelilik unsuruna dönüştürülmesi, bu “tehlikeye” karşı durduğunu iddia eden kamu yetkililerini ve yasa uygulayıcılarını da çoğu kez yasal kısıtlamalardan azade kılmıştır. Günümüzde de bir kentte valiye on yıl boyunca aralıksız ve sistematik olarak toplantı ve gösteri hakkını yasaklama kararı aldıran güç, bu kısıtsızlık halinden beslenir. Otuz yıldan fazla mahpus kalmış bir siyasi hakkında, bir savcıya ya da cezaevi müdürüne defalarca kez “infaza devam” kararı aldıran gücün kaynağı da aynıdır.

Kürdün, yasallığın yani normun dışında tutulmasının doğal sonucu norm-dışı bir yönetim alanı üretmektir. Norm-dışı alanların varlığı da kaçınılmaz olarak norm-dışı güçleri ortaya çıkaracaktır.

Alman hukuk bilimcileri daha yirminci yüzyılın başında hukukun bazı içkin sınırları olduğunu tartışıyorlardı. Bunu Fraenkel anlatır bize. Bu teoriye göre, klasik güçler ayrılığı (yasama, yürütme, yargı) üçlemesinin dışında dördüncü bir kuvvet alanı daha vardır. “Devletin kendi amaçlarını gerçekleştirmeye dönük olarak hukuk düzeni sahasının dışına çıktığı bütün faaliyetlerini” kapsar. Kelsen buna şiddetle muhalefet eder. Fakat realite budur. Gerçekte olan şudur ki; Devletlerin bu dördüncü gücü ne sıklıkta ne şiddette ve ne sürede kullandığına göre değişir “demokratiklik” tartışmalarımız.

Bütün bunların total sonucunda ortaya çıkan şeye bir devlet yönetimi, sistem yönetimi de diyemeyiz aslında. Hayatın ve toplumun belli kısımları başka güç ve yönetim merkezlerine terk edilmektedir. Hayatın her alanını kapsayacak bir devlet ve hukuk kafesini önermiyoruz elbet. Fakat madem uygulanan eksiksiz bir güç ve özel bir hukuk var, bunun hem esaslı hem biçimsel güvencelere kavuşturulmasını talep etmek, sadece ayrımcılığa uğrayanlara nispeten hukuksal bir koruma sağlamaz. Belki daha önemlisi, belirli ölçülerde bir norm devletinin ve olağan bir anayasal sistemin inşasını sağlar.

 

Barış ve Demokratik Toplum Sürecinin Hukuki Boyutu

Yukarıdaki tarihsel gerçeklik ve sistemik sorun anlatısı, Kürtlerin varlığı ve hukuku meselesinin neden bireysel hak arayıcılığına indirgenerek çözümlenemeyeceğini göstermek içindir. Kolektif olarak cezalandırılan ve ötekileştirilen bir toplumsal sorun ancak kolektif tanımayla çözülebilir. Kürdün hukuku ve demokratik entegrasyonu, kolektif tanımayı gerektirir. Öcalan’ın “Kürt olgusu ve isyanını hukuksal sürece dahil etmek, Kürtleri Cumhuriyete hukuk kapısından dahil etmek istiyoruz” tespiti de bu anlama gelmektedir.

Barış ve Demokratik Toplum Süreci 2025 yılının genelinde önemli bir hızla ilerledi. Çünkü Öcalan ve hareketi hızlı adımlarla süreci ivmelendirmişlerdi. Bu gelişmelerin tümü, bugün tartışılan hukuksal düzenlemelerin zeminini, maddi temelini oluşturma işlevini taşıyordu. İlk üç görüşme, ardından 27 Şubat çağrısı, hazırlanan metinler ve Manifesto’nun yazımı sonrası Mayıs ayı başında örgüt kongresini yapan ve fesih kararını alan bir noktaya ulaşmıştı. Bu adımlar Temmuz ayında silah yakma töreniyle ve Eylül ayında Türkiye sınırlarından çekilme pratiğiyle devam etti. Ve bu pratiklerin tamamı, hukuksal bir düzenlemeyle demokratik siyasete geçiş beklentisinin bir gereği olarak hayata geçirildi.

Türkiye’de ise 5 Ağustos 2025’de TBMM çatısı altında Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu kuruldu. Bu Komisyona birçok partinin ve özellikle DEM Parti’nin sunduğu raporlar Türkiye’de demokratikleşme, Kürt meselesinin çözümü ve çatışma sürecinin sonlandırılması için gereken yasal ve idari düzenlemelere dair geniş bir çerçeve sunuyordu. Bu önerilerin bir kısmı Komisyonun ortak sonuç raporunda da yer buldu. Raporun düşünsel çerçevesi ve diline dair DEM Parti’nin de dile getirdiği eleştirileri saklı tutarak belirtmek gerekir ki, raporda hukuksal olarak ön açıcı tespit ve öneriler yer alıyordu. Bunların içinde en önemlilerinden biri ise Kürt isyanıyla ortaya çıkan hukuksal ve idari sorunları çözebilecek özgün bir çerçeve yasanın TBMM’de düzenlenmesi önerisiydi.

 

1.Barış Yasası/Çerçeve Yasa

Bu yazının kaleme alındığı süreçte gündemin en önemli tartışma zeminini çerçeve yasa oluştursa da halen siyasi iktidarın hazırladığı taslak kamuoyu ile paylaşılmamıştır. Abdullah Öcalan, ihtiyaç duyulan bu düzenlemeyi Barış Yasası olarak isimlendirmişti.  Bu yasa, Cumhuriyetin, isyan etmiş Kürtlüğün demokratik sınırlar içerisinde siyaset yapma ve kendini var etme hakkını tanıması anlamını taşır. İsyan eden Kürtler açısından da hukuk dışılık ve şiddet alanının terk edilerek demokratik hukuk ve siyasetin kurallarıyla siyasetini ve mücadelesini yürütme iradesini ortaya koyması anlamını taşır. Bu yüzden önemli ve kurucu bir eşiği oluşturmaktadır.

Böylesi bir yasa ve ona eklenecek diğer düzenlemeler etkili bir kapsayıcılıkta olursa inkâr ve isyan dönemi diye tanımlanabilecek negatif dönemin sonuçlarını tümden aşma imkânı doğurabilir. Hem sürecin hem de süreci nihayetine kavuşturmak isteyen öncülerinin önünü açacak bir rol oynayabilir.

Barış yasasından beklenen özelliklerin ilki, özgün ve bütünlüklü bir yasa olmasıdır. Özgünlükten kasıt, yasanın çözmeyi hedeflediği Kürt meselesinden kaynaklı çatışma sorununu hukuki, idari, mali vb. tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırmaya yetkin bir yasa olmasıdır. Bütünlüklü olma kriteri ise çatışmalı dönem nedeniyle hukuk dışına çıkmış/çıkarılmış herkesi kapsayabilme, PKK’nin ve müttefiki yapıların hukuksal düzleme entegrasyonunu kapsayıcı bir biçimde gerçekleştirebilme yeteneğinde olmasını ifade eder.

Yasadan beklenen ikinci özellik, Barış ve Demokratik Toplum sürecinin devamlılığını ve sürecin kurucu muhatabı olarak Öcalan’ın katılımını sağlayabilecek bir kurumsallığı, kurullaşmayı ihtiva etmesidir. Adı ya da biçimi ne olursa olsun, doğru içerikte geliştirilecek böylesi bir kurullaşma, sürecin en sonuç verici demokratik kurumlaşması anlamına gelecektir. Yasal düzenleme, süreç açısından büyük bir eşiği oluşturmakla birlikte, sürecin son noktasını ifade etmemektedir. Yasanın uygulanma dönemi, yol ve yöntemleri, dönüşlerin biçimi, dönüşler sonrası ortaya çıkacak durum ve ihtiyaçların koordinasyonu ve en önemlisi de ikinci aşama olarak demokrasi düzenlemelerinin gündeme gelmesi sürekli takibi gereken durumlardır. Dünyadaki diğer çatışma çözüm örneklerinden de böylesi süreçlerin belirli bir zaman aralığını ve özenli bir planlamayı gerektirdiği deneyimlenmiştir.

Yasadan beklenen bir diğer özellik ise yasa ile ülkeye ve yasal düzleme dahil olacak olanların siyaset ve toplumsal örgütlenme hakkını kamilen tanımasıdır.  Toplumsal bir sorunun siyasal tartışma ve aktivizm düzlemine davet edilmesi, demokratik siyasetin gerçek çözüm yeteneğini ortaya çıkarması anlamına gelecektir.

 

2.Umut ilkesi/Özgürlük ilkesi

Kamuoyunda “Umut Hakkı” olarak bilinen, adlandırılan Umut İlkesi, pozitif hukuk bağlamında şartlı tahliye imkânı tanınmaksızın ölünceye kadar ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını insanlık dışı muamele kabul eden 2014 AİHM kararına dayanır. On iki yıldır uygulanmayı bekleyen bu karar, Öcalan şahsında kurulmuş bir karar olsa da hapisteki çok sayıda siyasinin durumunu da etkileyen genel bir hak kategorisindedir. Sürecin ulaştığı aşama itibariyle ise bu kararın sınırlılıklarını aşan bir “Öcalan’ın Özgürlüğü” mefhumu ve talebi ile karşı karşıyayız.

Öcalan’ın özgürlük mefhumunu fiziksel koşullarla açıklamayı kabul etmediği bilinmektedir. Bu, koşulların yarattığı sınırlamaları görmezden gelmek değil elbette. Özgürlük halinin, özgürlüğün düşünce ve eylemini sürekli geliştirmeyle bağlantılı olduğunu düşündüğü içindir. Zaman zaman “Ben burada sizden daha özgürüm” demesi bu gerçeği en yalın biçimiyle ifade etmektedir.

Abdullah Öcalan’ın şimdiye kadar oynadığı rol sınırlı koşullarda gerçekleştirilen barış kurucu bir roldü. Barış sürecinin diğer aktörleri TBMM’de, siyasetin ve iletişimin tüm kanallarıyla siyasetlerini topluma anlatabiliyor iken Öcalan’ın hapishane gibi sınırlandırılmış, izole şartlarda etkili bir barış siyaseti geliştirmesinin, yaşanan hemen her tıkanıklığı aşmasının beklenmesinin bir haksızlık oluşturduğu ortadadır. Başmüzakereci sıfatıyla sürece etkin katkı sunabilmesi için, tüm taraflarla doğrudan ve engelsiz iletişim kurabilmesi ve topluma doğrudan hitap edebileceği iletişim kanallarının açılması elzemdir. Bu durum, yalnızca müzakere süreçlerinin başarısı açısından değil, aynı zamanda toplumsal barışın demokratik esaslar üzerinde inşası bakımından da önceliklidir.

Öcalan için gerçekleşen özgürlük etkinlikleri, bu gerçeğin görülmesiyle yakından bağlantılıdır. Benzer bir süreç ve kampanya 40 yıl önce Mandela için geliştirilmişti. Mandela da ANC’nin silahlı kanadının kurucusuydu, 27 yıl hapiste kalmıştı ve bunun bir kısmını Robben adasında geçirmişti. Güney Afrika devleti ile ANC ve Mandela arasında görüşmeler başladıktan sonra 1987’de İstihbarat servisi başkanı hapisteki Mandela ile görüşmeye gitmeden önce “Mandela bundan sonraki görüşmelerimizde bizimle aynı düzeyde, eşit olmalı, dolayısıyla böyle bir görüşmeyi hapishane binasında yapamayız” demiş ve görüşme bir evde gerçekleşmişti. Bu anekdot bir meselenin siyasal yollarla çözümünde izlenecek yolun etik niteliğini göstermektedir.

Öcalan’ın barış ve demokratik toplum sürecindeki kurucu rolünün yanında Kürtler açısından ifade ettiği anlam bütünlüğü de gözetilmelidir. Öcalan, hakkı, hukuku için isyan ve itirazını yükseltmiş ezilen Kürtlüğün temsilidir. Öz bilinci ve iradesi biçimlenen Kürt demokratizasyonunun önderidir. Kendinde birleştirdiği fikir ve eylem birlikteliği ile son 50 yıldaki Kürt isyanı fikrinin de eyleminin de kurucusudur. Bu niteliği itibariyle isyanın dönüşümü, silahların terki, demokratik siyaset ve hukuk yolunun tercih edilmesi fikri ve eyleminin de kuruculuğunu yapmıştır. Bugün de varlığını, dinamizmini ve siyasetini inşa etmiş Kürtlerin yaşadıkları ülkelerde soykırım tehdidi altında değil eşit ve özgür bir topluluk olarak yaşamasının mücadelesini vermektedir. Bugünün meselesi, isyan eden Kürtlüğün Cumhuriyete hukuk kapısından dahil edilmesi meselesidir. Öcalan, işte bu isyan eden Kürtlüğün temsilidir. Bu ülkede bir Kürt olarak yaşama, yetişme, okuma, yönetme ve yönetilme talebinin temsilidir.

O’nu mevcut konumunda tutmakta ısrar etmek, Kürt meselesini yasadışılık alanında tutmakta ısrar etmek olarak okunmaktadır. “Çözümlerinden, kararlarından, etkisinden yararlanalım ama yasallık kazandırmayalım!” anlamına gelmektedir.

Bu nedenle Kürtlerin ekseriyeti Öcalan’ın konumunu ve statüsünü dikkatle izlemekte ve siyaseten dile getirmektedir. O’nun şahsında kendi konumlarını ve statülerini gördüklerini anlamak gerekir.

Umut ilkesinin de bir özgürlük ilkesi olarak Barış Yasası kapsamında düzenlenmesi bu açıdan önemlidir. Öcalan barış ve demokratik çağrısı ile toplumsal ve genel bir özgürleştirme ilkesini hedeflemektedir. Özgürleşme ilkesinin Öcalan özgülünde hayata geçmesi, tabii olarak beklenen ve her dem savunulacak olandır.

 

3.Özgürlük Yasaları Aşaması

Barış yasası/Çerçeve yasa ile girilecek ikinci aşamada ise Kürt isyanı kadar Kürt gerçekliğinin de yasallık kazanması, Cumhuriyete hukuk kapısından dahil edilmesi gerekir. Kürdün varlığının ve yaşamının, dilinin ve kültürünün, ifade ve örgütlenme özgürlüğünün, yerel demokrasi ve yerel yönetim hakkının tanınması ve yasallık kazanması, hukuksal güvenceye kavuşması gerekmektedir.

İkinci aşama ile birlikte Öcalan’ın deyimiyle “demokrasi çarkının dönmesi gerekmektedir.” Çerçeve yasa aşamasını “barış süreci” olarak kurabilirsek devamında gelişecek aşamayı da “demokratik toplum süreci” olarak tanımlayabiliriz.

Öcalan bu süreci sadece hukuksallığa dayanarak tarif etmemektedir. Dilini, kültürünü, yerel demokrasi çerçevesini belirginleştirecek olan şey, yüzde doksan oranında demokratik toplumun siyasal, sosyal ve kültürel inşa gücü ve demokratik mücadelesi olacaktır. Bununla birlikte devleti demokrasiye duyarlı hale getirecek, demokratik siyasetin üzerinde hukuk kılıcının sallanmasını engelleyecek yasal düzenlemelere ihtiyaç bulunmaktadır.

Öcalan, ikinci aşamadaki yasal gereksinimlerden ilkini “Demokratik Toplum Yasası” olarak ifade eder. Buna, örgütlenme özgürlüğünün çerçeve yasası da diyebiliriz. Bu yasa kapsam itibariyle sivil toplumu hem geliştirmek hem de mevcut yasalarda sayılan dernek, vakıf, kooperatif formlarının yarattığı sınırlılığının ötesinde örgütlenme modellerinin hukuksallığını oluşturabilmeyi içerir. Demokratik toplumun, demokratik toplum örgütlenmelerinin (kongre, komisyon, komün gibi) hukuksal olarak tanımlanacağı ve görev-yetki alanlarının belirleneceği bir düzenleme olarak düşünülebilir.

Toplumsal ihtiyaç oluşturan bir diğer düzenleme tipi ise genişletilmiş yerel yönetim düzenlemeleridir. Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’na konulan şerhlerin kaldırılması veya onun günün koşullarına uyarlanmasını, genişletilmesini ifade eder. Daha köklü, ekonomik, kültürel, siyasi boyutları olan bir model olarak düşünülebilir. Londra, New York, İskoçya kent modelleri bu bağlamda ve belki başka bir yazıda incelemeye değer örneklerdir.

Daha 2003 gibi erken bir tarihte AKP’nin TBMM’den geçirdiği kamu yönetiminin yeniden yapılandırılması yönündeki kanun, yerel yönetim reformu niteliği taşıyordu. Aşırı merkeziyetçiliği ademi merkeziyet lehine yeniden bölüştürme, yerel yönetimlere yetki kaydırması yapma iddiasındaydı. Yerel yönetimler, yerel ihtiyaçların karşılanmasında “genel yetkili” hale getiriliyordu. Bu ve daha bir dizi değişiklik içeren düzenleme yasalaşmış fakat dönemin Cumhurbaşkanı Sezer tarafından veto edilmişti. Veto gerekçesi ise üniter devlet anlayışının yerel yönetim reformuna uygun olmadığı ve merkezin vesayet denetiminin sınırlandırılıyor olmasıydı. Temel felsefesi doğru olan bu reform, Veto sonrası bir daha gündeme getirilmemişti.

Bu anlatı, yazı boyunca ifade edilen, Kürt gerçekliğinin yerleştirilme biçiminin, sistemin kendini reforme etme çabası önündeki en temel engel haline getirildiği iddiamızı kanıtlar bir olaydır. Barış ve Demokratik Toplum süreci, bu anti-demokratizmi aşma yönünde önemli bir fırsat yaratmıştır. Sezer’in oynadığı türden bir negatif vesayet mekanizmasının günümüzde geçmişteki gibi etkili olamayacağı ortada olduğuna göre, bizzat Adalet ve Kalkınma Partisi’nin formüle ettiği reform yasası daha güncel ve sorunlara yanıt olabilecek genişlemiş bir kapasiteyle gündeme gelebilmelidir. Ana muhalefet partisi ve ülkenin ikinci siyasi bloğunu oluşturan CHP’nin de TBMM Komisyon süreci boyunca ve öncesinde de yerel yönetim yetkilerinin sınırlandırılmasına dönük eleştirileri ve önerileri, siyaseten oldukça uygun bir zeminin varlığına işaret etmektedir.

Yerel demokrasi inşası, şiddet ve hukuk dışılığı tümüyle gereksiz hale getirecek, Cumhuriyeti demokrasiyle taçlandıracak bir toplumsal dönüşüm çalışmasıdır. Kuşkusuz yerel demokrasi açısından en acil hukuksal düzenleme, son on yılın en anti-demokratik müdahalelerinden biri olan kayyım düzenlemesinin kaldırılmasıdır. Yapılacak her işin temelinde hukuk olmalıdır. Güncelde ise halen yargılayan yasalar yürürlüktedir ve Öcalan’ın dediği biçimiyle “Demokratik siyaset alanının üzerinde hukuk kılıcının sallanmaması gerekir.”

Kürt meselesi bir diğer yönüyle de eşit yurttaşlık talebi ile anadilde eğitim gibi kültürel devamlılığı kolektif olarak sağlayacak hukuksal güvencelerden yoksunluk halidir. Elbette anadilde eğitim meselesi bir gecede çıkarılacak bir yasayla ertesi gün çözülebilecek bir sorun alanından daha fazlasıdır. Belki de yasadan önce, talepte bulunan her kesim açısından, tüm eğitim ve öğretim seviyelerine göre hazırlık çalışmasının yapılması, dil sadeliğinin ve müfredat derinliğinin sağlanması, eğitimci yetkinliğinin ve yaygınlığının hazırlanması gibi derinlikli bir çalışma sürecini gerektirir. Önümüzdeki dönemin en temel demokratik toplum çalışmasının bu yönde olacağı anlaşılmaktadır. Yasal düzlemin önceliğinin ise bu çalışma alanına engel oluşturmaması ve inşa süreci geliştikçe Kürtlerin anadilde eğitim ve öğretim haklarını gerçekleştirmelerini engelleyici hükümlerin kaldırılması olduğunu söylemek mümkündür.

Sürecin demokratik bir siyaset zeminine evrilmesi yönündeki ısrarlı mücadele, bu zemini sağlayacak ve güçlendirecek çok sayıda yasal mevzuat değişikliğini de gerektirmektedir. İnfaz yasası ve diğer ceza mevzuatında (bu kapsama TMK ve Terörün Finansmanının Önlenmesi Hakkında Kanun özellikle dahildir) ayrımcılık oluşturan, ifade ve örgütlenme özgürlüğünü sınırlandıran hükümlerin kaldırılması ya da değiştirilmesi elzemdir. Negatif güvenlikçi idari pratiklerin ve ayrımcı uygulamaların sonlandırılması, seçilmişlerin görevlerine iadesi ile AİHM ve AYM kararlarının uygulanması ise yasal düzenleme gerektirmeyen idari düzenleme ve pratiklerdir. Bu talepler TBMM Komisyon çalışmalarına detaylı olarak sunulduğu ve bir kısmı Komisyon raporuna da yansıdığı için bu yazıda ayrıntılarına girilmemektedir.

Türkiye’ye özgü çatışma çözümünde belirli aşamalarda ilerleme sağlandıktan sonra başta eşit yurttaşlık talebini ve etnik aidiyete dayalı olmayan bir vatandaşlık tanımının oluşturulmasını kapsayacak biçimde yeni bir toplumsal sözleşmenin ve anayasal güvencenin ortaya çıkarılması önemlidir. Yeni bir toplumsal sözleşmenin inşasını, geniş anlamda demokratik entegrasyonun sonuç noktası olarak değerlendirmek mümkündür.

 

Sonuç Yerine

Hukuksal düzenlemeler, salt bir siyasi iradenin yönetim mucizesi olarak önümüze koyacağı şeyler değildir. Bunlar zaten mücadeleyle yoğrulmuş, olgunlaştırılmış, bir tarihsel gereklilik olarak ortaya çıkmıştır. Mesele, bu demokratik doğuşun önünde engel oluşturulmamasıdır. Demokratik mücadele yürüten Kürtler, çözüm sürecini sahiplenen Türkler, destek veren tüm toplumsal kesimler bu hukuki-siyasi değişimin gerçek özneleridir. Onların eseridir.

Diğer bir sonucu da şudur bu anlatının: Mesele şu ya da bu yasanın inşa edilmesi ya da ilga edilmesinden daha fazlasıdır. Beğenelim ya da beğenmeyelim, hukukun bütünselliğini savunmak ve talep etmek durumundayız. Dördüncü erk, (Hukuksallığı ve hukuk dışılığı birlikte taşıyan sistemler) hayatlarımıza ve eylemlerimize bu denli sirayet ediyor, müdahale ediyor, sürekli isyan ve bastırma mekaniğine hapsetmeye çalışıyorsa, bu güçle hiçbir ilişki ve etkileşim kurmaksızın siyaset ve hukuk mücadelesi yürütemeyiz. Değişmek ve değiştirmek, dönüşmek ve dönüştürmek zorundayız. Ortak ve anahtar kavram demokrasidir. Siyaseten atılacak her adımda demokratik ve özgürleştirici ilkeyi, hukuksal her yapılanma ve düzenlemede demokratiklik ve bütünsellik ilkesini gözetmeliyiz.

Eğer başarılabilirse demokratik yasal düzenlemeler ve özellikle Barış Yasası, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde Kürt toplumsallığı ile devlet sisteminin diyalog, saygı, birbirini tanıma/anlama ve uzlaşı temelinde ortaya çıkarmayı başaracağı belki de ilk somut iş olacaktır. Birbirini dinleyerek ve ortaklaşarak birlikte iş ve sonuç üretebilmek, uzun vadeli “Nasıl bir arada yaşayabiliriz?” sorusuna verilecek olumlu yanıtların ilk ve en sağlam zeminini oluşturabilir. Birlikte kazanmanın en verimli yolu olduğu gözükmektedir. Üstten ve buyurgan “Ben böyle uygun gördüm” dili de sürekli bekleme ve isteme pozisyonundaki “Bunu şöyle yapmalısın” dili de uzlaşı ve ortaklaşma kültürüne hizmet etmez. Çözüm, birlikte “Bu iş böyle yapılır” diyebilmekte, bunun hukuk-politiğini inşa edebilmektedir.