Son dönemlerde sıkça telaffuz edilen Entegrasyon kavramı üzerine birçok değerlendirmeye tanık olmaktayız. Özellikle de Kürt sorununun çözümüne dair Türkiye’de yürüyen çözüm süreci ve paralelinde devam eden Rojava Özerk Yönetimi’nin, Suriye’nin yeni yönetimiyle yaşadığı sorunların çözümünde entegrasyon kavramı daha sık gündeme gelmektedir.
Kürt sorunun çözümünde gündeme gelen Entegrasyon kavramını toplumun ontolojik durumunu esas alarak içinde yer alacağı sistemin durumuyla birlikte yeniden tanımlamak gerekmektedir. Kavramın taşıdığı anlam ile kullanılan alan arasında meydana gelen reaksiyonu anlamak ve sorunları gidermek için yeniden izaha muhtaçtır. Rojava özgülünde sürmekte olan entegrasyon çalışmaların genel geçer anlamı ile Suriye-Rojava sahasındaki uygulama yöntemi arasında yaşanan uyumsuzluğu anlamak açısından da açımlamaya ihtiyaç vardır.
Entegrasyon: Fransızca integration kelimesinin Türkçe sözlük karşılığı olarak bütünleşme, kaynaşma, uyumlu olma anlamına gelmektedir. En genel anlamıyla farklılıkların uyumlu bir sistem haline gelmesidir. Mekanik-teknik-teknolojik sistemlerden tutalım ekonomik sistemlere, matematik kuramına ve bilgisayar sistemlerinden tutalım toplumsal sistemlerin entegrasyonuna kadar geniş bir yelpazede kullanıla gelen bir kavramdır.
Ele almaya çalıştığımız konuya ilişkin genel bir tanımından ziyade özünü Rojava’daki gelişmeler oluşturmaktadır. Rojava Devrimi sürecinde oluşturulmuş kurumların Şam geçici yönetimiyle müzakere edilmesine mercek tutmaktadır. Geniş kapsamlı bir toplumsal entegrasyondan ziyade özerk yönetimin kurumları ile devlet kurumlarının tek çatı altında birleştirilmesine dayanmaktadır.
Entegrasyon kavramı, en fazla da sosyolojide ön plana çıkan tanımıyla kendisinden söz ettirmektedir. Kısacası, parçanın bütüne uyumlu hale gelmesi-getirilmesidir. Var olan sisteme dışardan katılarak onunla uyumlu bütünleşme şeklinde yorumlamak da mümkündür. Farklı bireylerin ve grupların (göçmenler de dahil) sosyal ve kültürel olarak, içinde yer aldığı-alacağı topluma uyum sağlaması, bütünleşmesi olarak tanımlanmaktadır.
Bu tanımdan hareketle entegrasyonun amacı, işlevi, hedefi ve uyarlama-uygulama yöntemleri üzerine, toplumların yapısal özellikleri göz önünde bulundurarak bir sonuca varmak mümkündür.
Başta ekonomik ve siyasi nedenler olmak üzere çeşitli nedenlerden dolayı göç alan Avrupa ülkelerinde göçmenlerin entegrasyonuna ilişkin geliştirdiği politikalar biliniyor. Zorunlu asimilasyonun da gerçekleştirildiği politikalarla vatandaşlık hakları da dahil daha birçok konuda göçmenlerin Avrupa toplumlarına, ülke sistemlerine sosyal ve kültürel açıdan entegre edilerek kendilerince uyumlu hale getirilir. Zamanla kendi toplumsal aidiyetlerinden koparılarak dil ve kültürel açıdan eriyerek içinde yaşadığı topluma intibak olunur.
Gönüllü entegrasyon faaliyetleri dışında birde çatışma zeminlerinin ortadan kaldırılması ve kalıcı çözümler üretilmesi açısından da entegrasyon kavramı belirleyici bir role sahiptir. Çözüm üreten bir mekanizma olduğuna dair örneklere de rastlanmaktadır. Örneğin: Dini inanç, mezhepsel ve etnik çelişki ve çatışmaların yaşandığı toplumsal yapılarda ve siyasi sistemlerde uygulanan bir çözüm yöntemi olarak karşımıza çıkmaktadır.
Üzerinde uzlaşılan entegrasyon yasalarıyla dünyanın bazı yerlerinde yaşanan uzun süreli çatışmalar sonlandırılmıştır. Kısacası; çatışmalardan barışa ulaşmanın bir yöntemi olarak da denenmiş ve sonuç almıştır. İngiltere-İrlanda sorunu, Katolik-Protestan çatışması, Filipin-Moro halkı arasında kırk yılı aşan savaş, İskoçya-Birleşik Krallık arasında yaşanan sorunlar entegrasyon yasalarıyla çözüm bulunan örneklerdir. Savaşta yenme veya yenilme kısır döngüsünden kurtularak, üzerinde mutabık kalınan yasalara-kanunlara dayanan siyasi mücadele yoluyla toplumsal bütünlüğe uyum sağlamasıyla çok daha gerçekçi ve akılcı bir yöntem benimsenmiş olunuyor.
Çatışmalı sorunların çözümünde, silahtan siyasete evirilen mekanizmaların oluşturulmasında entegrasyon kavramına gerekli anlam yüklenirse büyük bir rol oynayacağı aşikardır. Gönüllü entegrasyona dayanan, uzlaşmayı ve uyumu esas alan bir çözüm formülü olarak işlev görmesi halinde demokratik entegrasyon şeklinde kavramsallaştırmak da mümkündür. Entegre edilmesi gereken yapıların ontolojik kriterlerini gözeten uyum yasalarının çıkarılmasıyla demokratik entegrasyon gerçekleştirilmesi yöntem olarak en işlevli uygulama olacaktır.
Ortadoğu devlet sınırları içinde birçok dil, kültür, inancın bir arada iç içe geçtiği bir coğrafyada ve birlikte yaşamak zorunda kalan toplumsal kesimler için entegrasyon kavramı üzerinde çok daha derin düşünmeyi gerektirir. Asgari düzeyde de olsa bazı konularda müşterek olmak çatışmalardan ve savaş hali olmaktan daha evladır.
Entegrasyon kavramını yanlış anlamak ve uygulamak sorunları derinleştirmekten başka işe yaramayacaktır. Toplumlar açısından Entegrasyon nihayetinde halkların birbirlerine uyumlu olmayı gerektirecekse bunun yasal ve anayasal güvencelere kavuşturulması bir zorunluluktur. Defacto durumlar olsa da entegrasyon süreçlerinin yasal çerçeveye ve yol haritasına ihtiyaç duymaktadır. Uzlaşı kültürünün oluşması ve yaşamsal hale getirilmesinde entegrasyon çalışmalarının gerçek anlamda sonuç alması için ülke parlamentoların rolü belirleyici olmaktadır.
Dünyada yaşanmış entegrasyon deneyimleri ışığında başarılı uygulanması halinde Ortadoğu’nun çatışma zeminlerini ortadan kaldırmak mümkün hale gelecektir.
Çatışan tarafların entegrasyonla uzlaşması ve uyumlu olması sadece üstten belirlemelerle ve alınacak kararlarla yetinilmez, toplumsal tabana yayılmasını da gerekli kılar. Sorunların çözümünde sağlanacak konsensüsle yeni bir sistemin inşa edilmesinin ön şartı demokrasinin içselleştirilmesine bağlıdır. Uzun erimli siyasal mücadeleyle, demokrasinin geliştirilmesiyle toplumların inşa edilecek demokratik sisteme entegrasyonu mümkün hale gelecektir. Açımlamaya çalıştığımız entegrasyon kavramına uygun toplumsal sorunların çözümü ele alındığında Suriye ve Rojava’da yaşanmakta olan süreç hakkında bir tanımlamaya gitmek mümkündür.
Rojava’da Entegrasyon ve Tıkanmalar
Suriye’de ki toplumsal yapının özgünlükleri, farklılıkları korunarak bir arada, bütünlüklü halde yaşamalarını formüle edecek bir entegrasyonun uygulanması mümkündür. Ağırlıkta Arap halkının çoğunluğuna dayanan Suriye toplumunda çok sayıda etnik kimlik ve inançların varlığı dikkate alınmasını gerektiren bir entegrasyona ihtiyaç olduğu muhakkaktır.
Toprak bütünlüğünün korunması açısından bütün farklılıkları kucaklayan ve aidiyetlerinin resmen tanındığı bir idari sisteme ihtiyaç vardır. Halkların kendisini ifade edeceği, örgütleyeceği, savunacağı ve yerelde yöneteceği, kaynakların adil paylaştığı bir sistemin inşa edilmesi gerekmektedir. Suriye’deki toplumsal farklılıkları bir arada tutacak ve herkesin kendisini içinde bulacağı idari bir sistem üzerinde uzlaşacak aklı oluşturması hayati bir meseledir.
Her şeyden önce uzlaşıya dayalı bir anayasanın oluşturulması Suriye halkları açısından ve inşa edilecek toplumsal sistem açısından hayati bir öneme haizdir. Rızaya dayalı ve yaşam güvencesi oluşturacak şekilde ön görülecek bir sistemin varlığı halklar açısından çekim merkezi olacak ve entegrasyonun daha kolay uygulanacağı bir zemin bulacaktır.
Araplar, Kürtler, Dürziler başta olmak üzere Asuri-Süryani, Ermeni, Çerkez gibi grupların varlığından oluşan Suriye halkı çok kültürlü ve çok dilli bir toplumsal yapıya sahiptir. Bunun yanında, Müslüman, Hristiyan ve Êzidiliğin yanı sıra Sünni, Alevi (Nusayri), inancına mensubiyetler de dikkate alındığında entegrasyonun başarılı olması için kalıcı bir sistemin yaratılmasından geçtiğini önemle vurgulamak durumundayız. Bu temelde bir entegrasyon düşünülürse gönüllülük esaslarına dayanan toplumsal birlik oluşturabilir, demokratik toplum formunu yakalayabilir.
Suriye’de gerçekleşmekte olan idari sisteme halklar ve inançların dahil edilmesi entegrasyon anlamına gelmemektedir. Baskın bir toplumsal kategorinin veya baskın bir inancın gölgesinde kalan halklara ve inançlara zorunlu bir dayatmayla egemenliğini kabul ettirmesine entegrasyon denilemeyeceği de açıktır. Selefi cihatçı kaynaktan beslenen HTŞ’nin yönetimi ele geçirmesinden sonra gerçekleştirdiği Alevi katliamı, ardından gerçekleşen Dürzi katliamı ve son olarak da Rojava Özerk Yönetimi’ne saldırarak katliamlar gerçekleştirmesi, şiddet yöntemiyle egemenlik kurmasına entegrasyon denilmesi de gerçekçi değildir.
Suriye’de gerçekleşen durum, uluslararası güçler tarafından BAAS rejimi devrilerek Suriye’de iş başına getirilen HTŞ yönetimi ile azınlık halklar arasında rızaya dayanan bir birliktelikten ziyade zora dayalı biat kültürünün zuhur etmesidir. Suriye’de toprak bütünlüğünün korunması ve merkezi bir idari yapının kurulması amacıyla başta Türkiye olmak üzere dış güçlerin üzerinde uzlaştıkları HTŞ yönetimini terörist kimliğinden arındırarak uluslararası alanda meşruluk kazandırma çalışmalarıdır.
Suriye’de bahsi geçen entegrasyon kavramı ağırlıklı olarak Rojava ile Şam Geçici hükümet güçleri arasında yaşanan çatışmaları sonlandırmak için imzalanan çerçeve anlaşmasından ibaret bir belgeye dayanmaktadır. Üzerinde uzlaşılmış bir çalışmadan ziyade savaşı durdurmak için kısa zaman dilimi içinde hazırlanmış, detayları yeterince belirlenmemiş, uygulama yöntemi konusunda hemfikir olunmamış anlaşma metni, entegrasyon için bir çerçeve sunmaktan uzaktır. Bu nedenle, Suriye’deki farklılıkların tümünü kapsayan bir entegrasyon çalışması söz konusu değildir.
Kurulu bir devlet sistemi, üzerinde uzlaşılmış bir anayasa, seçilmiş bir parlamentonun olmadığı Suriye’de entegrasyonun zemini de güçsüzdür. Devleti oluşturan güçler ayrılığının olmadığı, hemen hiçbir alanda kurumları henüz işler hale gelmemiş devlet mekanizmasıyla bu aşamada entegrasyonu gerçekleştirmek pek mümkün değil, doğru da değildir. Ortada henüz bir sistem yokken tartışmaya sunulan entegrasyon çalışmalarından sağlıklı sonuçlara ulaşmak bir hayli zordur.
Mevcut durumda Suriye’deki halklar ve inançların entegre olabileceği kurulu bir sistemin olmayışı dikkate alındığında pratikte gerçekleşen çalışmaları entegrasyon kapsamında değerlendirmek anlam yitimine yol açmaktadır. Suriye’de bir devlet işleyişinden ziyade HTŞ örgüt sisteminin devlet yerine ikamet etmesi ve resmiyet kazandırılması çalışmalarına halkların entegre olması, entegrasyonun anlamıyla da çelişmektedir.
Rojava Devrimi Daha İleri Düzeydedir
Rojava Devrimi ile birlikte oluşturulan kurumlar mevcut Şam yönetiminin kurmak istediği sistemden daha ileri düzeydeki kurumlardır. Normalinde Suriye halklarının entegrasyonunu sağlayan nitelikte ve kapsamda çoğulculuğu esas almaktadır. İnançlara ve etnik kimliklerin kendisini ifade edeceği demokratik muhtevaya sahip yapılanmalardır. Kadın temsilinin en üst düzeyde olduğu idari bir sisteme dayanmaktadır. Öz güce dayanmış, öz savunmadan ana dilde eğitim ve öğretime kadar hemen her konuda farklılıkları gözeten, özgünlükleri korunan, kendisini her alanda ifade eden karar mekanizmalarında yer alan, idari sistemde kendisine yer bulan toplumsal sistem inşa edilmektedir.
Rojava Özerk Yönetimi, kurumsal bir kimliğe kavuşmuş, demokratik form kazanmış bir yapılanmaya ulaşmıştır. Şimdi çok daha geri durumda olan merkezi hükümetin tekçi ve dayatmacı yönetim mekanizması içinde yer almakla entegrasyon sağlamak gereğinden fazla zorlayıcıdır. Hiçbir şekilde kadın temsilinin olmadığı, kadın savunma birliklerine yer vermeyen, eş başkanlık sistemini reddeden bir zihniyetle birleşmek bile kendi başına zül sayılacak bir durumu ifade etmektedir.
Şam Geçici Hükümeti olarak kendisini adlandıran HTŞ’nin zihniyet yapılanması, demokrasiyle taban tabana zıt olduğu bilinmektedir. Mezhepçi karakteri ön planda olan cihatçı bir oluşumdur. Türkiye’nin yersiz Kürt fobisinden kaynaklı güvenlik gerekçeleri nedeniyle HTŞ’yi esas alması, ABD ve İngiltere başta olmak üzere, AB ve Arap ülkelerinin oluruyla HTŞ’nin destek bulması Suriye halklarının geleceğini temsilden ziyade, uluslararası güçlerin çıkarlarına hizmet eden projelere uygun bir sistemin Suriye’de kurulmaktadır. Halkların ve inançların bu üstten dayatmacı sisteme tabi olmasını zorunlu hale getirilmesidir.
Rojava özerk yönetimi, Şam hükümetiyle uzun soluklu siyasal mücadelenin başlangıcını ifade eden bir evreden geçiyor. Devlet geleneği olmayan toplum yönetme tecrübesi dahi bulunmayan, uluslararası güçlerin desteğiyle meşruluk kazanmış bir yapıyla muhatap olmak durumunda kalınmıştır. Özerk yönetimin sahip olduğu kazanımları devlet içi yapılanmalarla kendi özgünlüklerini ne kadar koruyacağı dahi şimdiden tartışma konusudur. Entegrasyon konusuna yaklaşım düşüncesi ve bakış açıları arasında tam bir uçurum vardır.
BAAS’dan kalma devlet kurumlarının yeniden işler hale getirmek için Rojava özerk yönetim alanlarına atamalar yaparak kurum yönetimlerini ele geçirmeye çalışmaktadır. Yaklaşık 60’dan fazla kurumsal çalışmalara müdürlükler atanması gerekmektedir. Şimdiye kadar istenilen düzeyde kayda değer bir ilerleme sağlanmış değildir. Sadece öz savunma güçlerinin sistem içine çekilmesi konusunda pratik bazı adımların atıldığından bahsetmek mümkündür.
Ordunun entegrasyonu denilen hususun iyi anlaşılması açısından mevcut durumu ele alsak dahi entegrasyon kavramına denk gelen bir anlamdan yoksundur. QSD güçlerinin sistem içine çekilerek devletin güvenlik birimleri haline gelmesidir. Kadın askeri yapısını bunun dışında tutarak birliklerinin dağıtılması öngörülmektedir. Ya da asayiş güçleri içinde yer almasıyla sınırlandırılmaktadır. Nitekim asayiş güçlerini de devlet sisteminin bir parçası haline getirmeye dönük çalışmalar yürütülmektedir. Merkezi hükümetin direkt talimatlarıyla hareket edecek olan öz savunma güçleri için bağlayıcı hükümlerin ön şart olarak öne sürülmesi, Özerk yönetimin boşa çıkmasına, özerk yapıların varlığına son vermesine, kurumların ortadan kaldırılmasına dönük bir çalışmayı entegrasyon şeklinde sunulmaktadır.
Devletin diğer kurumlarının yeniden işler hale getirilmesi için izlenilen yöntem, BAAS rejimi döneminde görev yapan eski çalışanlarla yola devam etmesi birçok sakıncayı da beraberinde getirmektedir. Mantık ve zihniyet değişimine açık olmayan idari yapıların iş başında olması entegrasyonun ruhuna da uygun değildir.
Kürtçe dilinin kamu kurumlarında resmi dil olarak kullanılması, Kürtçenin eğitim dili olması konuları tartışmalı hale gelmiştir. Engelleyici, yasaklayıcı Arap şovenizmi, dilin kullanım alanlarını alabildiğince daraltmaktadır. Dil ve Kültürün yanı sıra kadın özgürlüğü konusunun kırmızı çizgi düzeyinde ele alınması ve taviz verilmemesi gereken bir alandır. Bunda ısrar edilmesi, gerektiğinde bir savaş gerekçesi haline getirilmesi gereken konular bağlamında ele alınmalıdır. Taviz verilecek konularda halkın varlık sorununu tartışma haline getirerek ve olumsuz etkileyecek bir entegrasyon içine girmek dahi kazanımların berhava olmasına yol açacaktır.
Mevcut durumda Suriye’de bütün farklılıkları kapsayan genel bir entegrasyondan bahsedilemez. Kürtlerin dışında diğer azınlık halkların ve inançların böyle bir sürecin içinde olmadıkları gibi böyle bir çalışma da söz konusu değildir. Dolayısıyla entegrasyon yasalarının varlığından bahsedilemez. Dürziler ve Aleviler katliamdan geçirilmiş halklar olarak çatışmalı durumdadırlar. Varlıkları güvence altında değildirler. Azınlık halklar (buna Kürtlerde dahildir) her an ve her zaman saldırıya açık haldedirler. Bu nedenle Rojava’da üstünkörü bir entegrasyon çalışması sürerken Dürziler ve Alevilerle çatışmalı olmak demek Suriye’de herhangi bir entegrasyonun söz konusu olmadığına işaret etmektedir.
Süreç Entegrasyon Olarak Tanımlanamaz
Suriye merkezi hükümetinin Rojava eksenli çalışmalarını entegrasyon kavramı çerçevesinde değerlendirmek bu aşamada doğru bir tanımlama değildir. Pratikte yapılmak istenen çalışmalara bakılırsa, özerk yönetimin sahip olduğu kurumları devlet kurumlarına dönüştürmek şeklinde tarif etmek daha doğru bir ifade olacaktır. Özerk yönetim yapılarının bir şekliyle varlığına son verilmesi ve yerine merkezi hükümete bağlı kurumların kurulmasıdır. Henüz anayasasıyla tanımlanmış Suriye devleti fiilen ortada yokken HTŞ örgütünü temsil eden kurumlarla bütünleşmek her açıdan sıkıntı oluşturmaktadır.
Suriye halklarının geleceği açısından yapılması gereken en önemli işlerin başında bütün farklılıkları kapsayacak, dil, kültür ve inançlarıyla varlıkları güvence altına alacak, yönetimde temsil hakkı sağlanacak, kadın özgünlüğüne açık demokratik standartlarda yeni bir anayasaya duyulan ihtiyaçtır. Bir entegrasyondan bahsedilecekse anlamına uygun bir zeminin anayasa ile oluşturulması gerekir. Ancak bu temel üzerine yeni toplumsal yapıyı inşa etmek mümkün olacaktır.
Kürtlerle yürümekte olan diyalog sürecinden sağlıklı müzakerelerin çıkması mevcut ortamda beklenmemelidir. Elbette tartışılan konu başlıkları da söz konusudur. Örneğin eğitim müfredatının ortaklaşmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Henüz sonuçlanmamış çalışmalar olsa da ‘görünen köy kılavuz istemez’ misali mevcut Şam hükümetini ve demokrasiyi bir arada düşünmek zorlayıcı bir belirleme olacaktır.
Arap bedevilerine atfedilen bir söz vardır. ‘Yağmalama bizim üretimimizdir’ öz deyimine uygun hareket eden bir mantığın varlığı işleri doğal olarak zorlamaktadır. Her alanda siyasi mücadelenin yükseltilmesi gereken bir süreçten geçen Rojava halkının kazanımlarını korumanın tek yolu daha örgütlü olmalarından geçmektedir. Sadece Kürtler değil bütün azınlıklar örgütlü bir güce dönüştükleri oranda varlıklarını koruyabilirler.
Özerk yönetim varlığının devamı için elbette halklarla birlikte yol alması gerektiği bir zorunluluktur. Demokratik toplum bilincine uygun yasal, hukuki, siyasi alt yapısının korunması gerekmektedir. Şam hükümetiyle yaşadığı çatışmalı süreç halklar arası bir çatışmaya, Kürt-Arap çatışmasına dönüştürülmesi ancak mantıksızlıkla izah edilecek bir durumdur. Eğer sağlıklı bir entegrasyondan bahsedilecekse halklar arası köprülerin kurulması, ilişkilerin güçlendirilmesi, güven ortamının sağlamasından geçmektedir.
BAAS rejimi döneminde uygulanan Arap kemeri politikaları kapsamında Rojava coğrafyasına yerleştirilen Maxmurilerle birlikte demografik yapı tümüyle değişmiştir. Arap nüfusunun yoğunluğu dikkate alındığında, Kürtler kendi coğrafyasında neredeyse azınlık durumuna düşürülmüş hale getirilmiştir.
Realist politikalar üretilerek sonuç almaya odaklı çalışmalara yönelmek bu dönemin ihtiyaç duyduğu hem zorunlu hem de gerekli bir pratiktir. Yeniden yapılanma, sistem kurma, döneme uygun örgüt oluşturma, devlet içinde kalarak devleti de dönüştürecek bir yaklaşımla eldeki fırsatları azami değerlendirilmesi gerekmektedir. Yaşanan kayıpların telafisi için dönemin ruhuna uygun bir tarz ve tempoyu yakalayarak, geçmiş pratiği sağlıklı bir özeleştiri süzgecinden geçirerek geleceğe yol almak mecburiyeti doğmuştur.
Sonuç Olarak;
HTŞ ile yaşanan çatışmalı sürecin dersleri ışığında yaşanan kayıpları da göz önünde bulundurarak daha yaratıcı yöntemlerle halkla bağlarını güçlendirerek yeniden silkinip ayağa kalkmak özerk yönetimin önündeki en ivedi görevlerinden bir olmalıdır. Halka gidilmeli ve halk ilişkilerinde oluşan hasarları mutlaka gidermelidir. Halk ayağında güçlü bir örgütlemeye gitmek devrimin kazanımlarına sahip çıkmanın teminatı olacaktır. Yeni sürece hazırlıklı olmak halkın da hazır hale getirilmesine bağlıdır. Savaşta da barışta da her seçeneğe göre halkı entegrasyon çalışmalarına yüksek bir duyarlılıkla ortak etmek ve örgütlemek gerekmektedir.
Çatışmaya ucu açık bir sürecin varsayımını hesaba katarak hareket edilmesinde, Şam yönetimiyle ilişkilerin bu minvalde ele alınarak kurumların birleştirilmesi gibi pratik defacto durumlarla işlerin oldu-bittiye getirilmesine azami dikkat edilmesinde fayda vardır.
Suriye yönetiminin yarını bile belli değilken, ne olacağı dahi şimdiden kestirilmezken sadece Rojava Devrimi’nin kazanımlarını korumak için Rojava’ya sıkışan bir siyasi perspektiften kurtulması kaçınılmazdır. Suriye’nin geleceğini kapsayacak yeni bir siyasi yapılanma ve gerçek entegrasyonu sağlayacak pratik adımlarla halklar ve inançlar arası bağları geliştirmeyi öncelikli bir çalışma olarak ele almalıdır. Demokratik toplum ve enternasyonal çalışmalar kapsamında halklara yaklaşmak ve demokratik temelde yapılacak entegrasyona dayalı yöntemlerle Arap halklarına açılım sağlayarak kendi kabuğunu kırmalıdır.
Suriye ölçeğinde ve Rojava özgülünde sağlanacak gerçek bir entegrasyon Ortadoğu halkları açısından rol-model olmaya adaydır. Özerk yönetim savaş ortamında yeterince yerine getiremediği görevlerini daha iyi yerine getirme fırsatını yakalamıştır. Demokratik bir sistemin kurulması için nasıl bir entegrasyona gidileceğine dair perspektif oluşturarak halklar arası barışın yolunu şimdiden döşeyebilir. HTŞ ile olmasa da Rojava içindeki halklarla iyi bir dayanışma örneğini geliştirebilir.
Rojava yönetimi ile Şam yönetimi arasında istenilen türden bir ilerleme sağlanmasa da devlet içinde yer alma seçeneğini doğru değerlendirmesi halinde Suriye’nin genelinde daha etkili bir güç haline gelmenin zemini ve fırsatları vardır. Bu fırsatları değerlendirmek için hiçbir engele takılmadan yol almanın avantajları da mevcuttur. Rojava’da entegrasyona ilişkin yaşanan pratik süreçler zor gibi görünse de beliren avantajlar, eldeki imkân ve olanaklar iyi değerlendirildiği taktirde Suriye’nin geneline öncülük edecek potansiyele sahiptir.
Yoruma kapalı.