Demokrasi İlkelerinde Uzlaşmak

 

Bir süredir “Demokratik Entegrasyon” kavramı tartışılıyor. Demokratik Entegrasyon özelde Kürt Özgürlük Hareketi’nin devletle bütünleşmesini öngörse de daha geniş planda sistem içindeki ayrılıkların aşılarak demokratik bir uzlaşıya ulaşması, temel siyasi hareketler arasında, demokrasi ilkeler temelinde bir centilmenlik anlaşması yapılmasını ifade eder. Yüz yıl önce kurulan cumhuriyetin, demokratik cumhuriyet haline gelebilmesi ancak böyle mümkün olur. Yazı boyunca bu hususları açımlamaya çalışacağız.

Öncelikle kavramlardan başlamak gerekirse: Entegrasyon kelimesi Fransızcadan Türkçe geçmiş ve karşılığı ise bütünleşmektir. Bütünleşmek ise eksikliği, parçalılığı kalmayıp “bütün” durumuna gelmek demek. Daha genel anlamda entegrasyon; insanlar arasında uyuşma, anlaşma, birleşme ve bütünleşmedir. Hem anlaşmaya hem de uyuşmaya gönderme yapmaktadır.

Örneğin ekonomik entegrasyon; iktisadi büyümeyi kolaylaştırmak için iki veya daha fazla ülke arasında ticarete engel olan kısıtlamaların, engellerin kaldırılmasını, ülkeler arasındaki ekonomik faaliyetlerin serbestleştirilmesini ifade eder. Kavramı daha da netleştirmek, somut ile soyut arasındaki farkı anlamak gerekir. Çünkü entegreye karşılık bütün, entegrasyona karşılık ise bütünleşme kavramları tercih edilmiş; “tüm” ile “tümleşme” kullanılmamıştır. “Bütün” ile “tüm” kavramları yakın manada olsa da birebir aynı değildir.

Bundandır ki entegrasyon kavramına karşılık olarak “bütünleşmek” kavramı tercih edilirken, panteizm kavramına karşılık tümtanrıcılık kavramı kullanılmıştr. Tüm ve bütün kavramlarında bahsedilen mefhumun hepsi, toplamı kastedilirken bu hepsilik/toplam, “tüm”de homojen, bütünde ise heterojen bir yapı arz eder. İşte panteizmde “tüm” kavramının tercih edilmesi bundan kaynaklanır. Panteizm; tanrının doğaya, evrene içkin olduğunu, tanrısal ruh ya da iradenin eksiksiz bir şekilde her şeye nüfuz ettiğini ifade eder. Bir istisnayı, farklılığı, hiyerarşiyi kabul etmemekte; deyim yerindeyse tanrısallığın homojen şekilde gerçekliğe yayıldığını dile getirilmektedir. Her şeyin özdeşliği, tüm farklılıkların reddi olarak da yorumlamak mümkün.

“Tüm” ya da “tümleşme”den farklı olarak entegrasyon ya da bütünleşme, farklılıkların bir araya gelmesi demektir. Bir anlamda farklılık içinde birlik demektir. Elbette farklı entegrasyonlardan bahsetmek mümkündür. Demokratik entegrasyon, bir nevi negatif entegrasyon denebilecek birleşme yollarının reddi demektir; teslimiyet, asimilasyon, ret ve inkarın karşı kutbunda yer alır.

Demokratik entegrasyonu açıklayabilmek için demokrasi kavramına da değinmek lazım. Demokrasi konusunda çok geniş bir külliyat var. Demokrasinin amaçlanan entegrasyonun, birleşme ve bütünleşmenin hem yöntemine hem de ilkelerine gönderme yaptığını ifade etmek mümkündür. Kuşkusuz demokratik entegrasyondan kastedilen; çatışmaları kalıcı bir şekilde sonlandırmak ve demokratik bir toplumsal yaşamı inşa etmedir.

Demokrasi ve Haklar Ayrımı

Demokrasi, en veciz şekilde Fransız Devrimi’nin öncüleri tarafından ifade edildiği gibi erdemli yaşamdır; yani adalet aşkıdır. Adalete, hakikate aşkla bağlanmak demek oluyor demokrasi. Modern dönemde demokrasiler ortaya çıkınca kimi düşünürler, demokrasilerin çoğunluğun diktatörlüğüne dönüşeceğini, halkların mücadeleyle elde edilen üç kuşak insan haklarını sekteye uğratacağını dile getirmişlerdir. Günümüzde seçimlerle işbaşına gelen otoriter liderlerin, otoriter rejimler yaratması bu tehlikenin gerçekliğine işaret ediyor. Ancak gerçek anlamda demokrasiye yaklaşmak için en azından Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı ile üç kuşak insan haklarını temel alınabilir.

Bilindiği gibi birinci kuşak insan hakları, kişisel haklara odaklanır: Yaşam hakkı, işkence görmeme ve insanlık dışı ve haysiyet kırıcı muameleye maruz bırakılmama, kişi güvenliği ve adil yargılanma hakkı, özel yaşama saygı gösterilmesi hakkı, evliliğe ve aile yaşamına saygı hakları, vicdan ve kanaat özgürlüğü, ifade özgürlüğü, toplantı ve dernek kurma özgürlüğü, siyasal haklar, mülkiyet hakları. Ancak zamanla bireysel hakların yetersiz olduğu anlaşılınca, 19. Yüzyılda kapitalist moderniteden kaynaklı adaletsizliklere karşı halkların mücadelesi baş göstermiş; bu da ikinci kuşak insan hakları dediğimiz hakları doğurmuştur: Toplumsal haklar. Bunlara sosyal güvenlik hakları, parasız eğitim hakları örnek verilebilir. Birinci kuşak haklar negatif bireysel hakları oluştururken, toplumsal haklar pozitif hakları oluşturur. Sistemin, var olan eşitsizliklere müdahale ederek durumu dezavantajlı kesimlerin lehine çevirmesini ifade eder. Pozitif ayrımcılıktır bu. Batı demokrasilerinde ekonomik ve toplumsal farklılıkların daha az olması, bu ilkenin kabul edilip uygulanmasıyla mümkün olmuştur.

Üçüncü kuşak haklar ise kolektif ya da kültürel haklar olarak tanımlanır. 20. Yüzyılın başında devletsiz halkların sorunları gündeme gelince, her kesime bir devlet vermenin yaratacağı kargaşaya karşılık, haklar temelinde çözümler geliştirilmiştir. 19. Yüzyıldaki aşırı milliyetçi ve ulus-devletçi sis perdesi dağılınca, insanların bir günde dillerini ya da dinlerini değiştirmediği anlaşılmıştır. Dolayısıyla bu sorunları çözmek kolektif düzeyde hareket etmeyi gerektirir. Yani topluluklar düzeyinde dinleri, mezhepleri, dilleri, ulusları ve yaşam biçimlerini korumak. Sadece bireysel düzeyde vicdan özgürlüğünü ya da öteki özgürlükleri güvenceye almakla bu kolektif düzeydeki sorunlar çözülemez. Bu nedenle yüz yıl önce kolektif haklar olan 3. kuşak haklar kabul edildi. Avrupa Birliği Yerel Yönetimler Özerklik Şartı ile kültürel haklara dair mevzuatı, bu 3. kuşak hakların uluslararası mevzuatta yer almasını ifade ediyor.

İlginçtir, yüz yıl önce uluslararası belgelere giren bu 3. kuşak haklar, Türkiye’de tuhaf bir şekilde ele alınıyor. TV’de boy gösteren sözde aydın ve profesörler bu hakları görmezlikten geliyor; eşit vatandaşlığı salt birinci kuşak bireysel haklar temelinde ele alıp yerinden yönetimleri görmezden geliyorlar. Bunları salt bilmemezlikle izah etmek gerçeği görmezden gelmektir. Aksine bunlar, bilim insanı kisvesine bürünmüş şoven milliyetçi militanlardır. Başka halkların haklarını inkar etmek için psikolojik harekat yürütmekten, manipülasyon yapmaktan geri kalmıyorlar.

Dolayısıyla kolektif haklar, tam demokrasinin ayrılmaz bir ilkesidir; bir etnisite, toplumsal varlığın korunmasını esas alır. Bunlar ulusal, dilsel ve mezhepsel hakların korunmasına dönük tedbirleri içerir. Bu nedenle Abdullah Öcalan bunu, “Nasıl ki din ve dil dayatması doğru değilse, milliyet dayatması da olmamalı” şeklinde ifade etmiştir. Bir diğer deyimle, Kürtleri Türkleştirme projesinden vazgeçilmelidir ve buna dönük yasal, anayasal normlar oluşturulmalıdır.

 

Demokratik Entegrasyon Teslimiyet Değildir

Demokratik, tam teşekküllü bir demokrasi tüm bu ilkeleri esas alır. Bu ilkelerle çelişen normların, mevzuatın değiştirilmesini öngörür. Serbest rejimler, denge denetleme, ifade, örgütlenme ve gösteri özgürlüğü, muhalif partilerin siyaset yapma hakkı… Tüm bunlar çoğulcu bir demokrasinin olmazsa olmazlarıdır. Unutmamalıyız ki seçimle işbaşına gelmeye birçok rejimde rastlanabilmektedir ama meşru muhalefete müsaade eden, iktidarın seçimle ve barışçıl yolla değişmesine olanak tanıyan bir anlamda çoğulcu demokrasidir. Bu yolla değişik siyasi görüşler rekabet etmekte, bir nebze siyasi görüşleriyle en başarılı olanları bir sentez şeklinde yönetime taşınabilmektedir. Böylece sistem donup kalmamakta, sınırlı olarak değişip dönüşebilmektedir.

Demokratik entegrasyon demek ki bütünleşme ve birleşmenin yukarıda izah ettiğimiz demokrasi ilkeleri temelinde olmasını ifade eder. Entegrasyon; teslimiyet, asimilasyon kavramları ile eş anlamlı da kullanılıyor. Demokratik entegrasyon bunların reddidir. Teslimiyet, mücadele eden taraflardan birinin her türlü iddia ve eyleminden vazgeçerek egemen sisteme katılmasıdır. Savaş konseptlerinde bir tarafın yenilmesi ya da daha dar çerçevede iradesi, iddiası, amacı direnmiş birinin veya bir grubun tüm değerlerinden vazgeçmesi, sinmesi her zaman olasıdır. Bir nevi biyolojik yaşam karşılığında, yaşamının bağışlanması karşılığında tüm değerlerinden vazgeçerek oluyor teslimiyet. Demokratik Entegrasyon esas olarak bu sürecin bitirilmesi çabalarını kast eder. Diğer taraftan tarihte bir tarafın kazandığı, diğer tarafın pes ettiği örnekler çoktur. Teslimiyette tek taraflı olarak kazanan tarafın koşulları yenilenlere dayatılır. 1. Dünya Savaşı’nda İttifak devletlerinin yenilgisi buna örnek verilebilir. Ancak demokratik entegrasyonda bir yenme-yenilme durumu yoktur.  Dolaysıyla entegrasyon tek taraflı teslimiyet değildir; çünkü ortada ne yenen ne de yenilen vardır. Bir uzlaşma ve anlaşma arayışıdır. Her iki tarafın kaybettiği bir seçeneğe karşı, her iki tarafın kazandığı seçeneği ifade ediyor. Kaldı ki bunun bir kazan-kazan projesi olduğunu bilinen devlet yetkilileri sürekli dillendiriyorlar. Niyet bu mudur? Arkalarında gizli bir ajanda var mıdır yok mudur, bilemeyiz. Ancak kazan-kazan anlayışının açık bir şekilde kamuoyuyla paylaşılması, çatışmalı süreçten farklı bir yola girme mecburiyetinde olunduğunun kabul edilmesi tarihi bir eşiğe işaret ediyor.

 

Kürt Realitesinin Tanınması

Aslında yaygın kullanımda entegrasyon, asimilasyon kavramının yumuşatılması olarak lanse ediliyordu. Entegrasyonun demokratik çerçevede olacağının ifade edilmesi, asimilasyonun da reddi anlamına geliyor. Bilindiği gibi cumhuriyetin kuruluşu ile birlikte Kürtlere ret, inkar ve imha politikası uygulandı. Bu sert bir asimilasyon yöntemini ifade ediyordu. Güneş Dil Teorisi temelinde Kürtlerin “dağlı Türkler” olduğu iddia ediliyor; Kürt kimliği, dili ve değerleri yok sayılıp buna direnenler de geniş çaplı bir baskı kampanyasına maruz bırakılıyordu. “Devlet çıkarları” temelinde modern bir ulus-devlet yaratma kararı alınırken, Kürtlerin asimile edilmesi, Türk kültürü içinde eritilmesi hedeflendi. Her ne kadar İttihat ve Terakki’nin şahin kanadı Kürtlerin de Ermeniler gibi fiziki kıyımdan geçirilmelerini öngörse de bunun o dönemde gerçekleştirilmesinin imkanı yoktu; Kürt nüfusunun çokluğu buna imkan tanımıyordu. Bunu da şuradan çıkarabiliriz: 1. Dünya Savaşı’ndan sonra Balkanlar’da yaşayan Müslümanlar ile bu topraklarda yaşayan Hristiyanlar mübadele edildi. Geçenlerde TV’de bir profesör, Türkiye’de yaşayan Balkan kökenlilerin (kendisi de bir Balkan göçmenidir) 35 milyon olduğunu ifade ediyordu; bu rakam Türkiye nüfusunun üçte biri kadardır. Belli ki abartılı bir söylemdir, biz üçte bir olduğunu kabul edelim. Kürt nüfusunun da üçte bir olduğu yaygın bir kanaattir. Bu rakamların doğru olduğunu kabul edersek Cumhuriyet döneminde Kürt nüfusun Türkiye’nin yarısı kadar olduğu anlaşılır. Bu da M. Kemal’in niçin ilkin Kürt illerine gittiğini açıklıyor; asıl asimilasyonun da neden Kürtlere karşı geliştirildiğini de. Çünkü Balkanlar’dan getirilen Müslüman grupların Türkleştirilmesinde hiçbir sorun çıkmayacağı biliniyordu. Dolayısıyla istenen ulus-devlet; esas olarak Kürtlerin asimile edilerek Türkleştirilmesi ve homojen bir ulus yaratılması amaçlanmıştır. Bilinen tarihi tekrarlamaya gerek yok; ret, inkar ve imha olarak tanımladığımız zora dayalı asimilasyon politikası, Özgürlük Hareketi’nin verdiği mücadele ile 1990’da çöktü denebilir.

1991 yılında Süleyman Demirel’in “Kürt realitesini tanıyoruz” ilanı bu politikanın iflasının deklare edilmesiydi. Sonrasında Erbakan’ın “Siz her gün ‘Ne mutlu Türküm diyene’ derseniz, başkası da ‘Ne mutlu Kürdüm’ der” söylemi; Turgut Özal’ın “Federasyonu” tartışabiliriz yönlü çıkışları geldi. Ancak asimilasyoncular halen ağırlıktaydı. Türkiye’de Kürtlerin yaşadığı, bir Kürt realitesinin olduğu aşikar hale gelince, bir söylem olarak Türkiye’nin bir mozaik olduğu ifade edilmeye başlanmıştı.

Özcesi ok yaydan çıkmıştı. Buna rağmen çözüm iradesi ortaya konulmayınca çatışmalar sürgit devam etti. Nihayet bunun sonsuz bir savaş olduğu anlaşılınca, asimile ederek entegrasyonun gerçekleşemeyeceği görülünce demokratik entegrasyonun önü açıldı. Türk-Kürt kardeşliğine dair bunca vurgu, asimilasyondan vazgeçildiğinin deklarasyonudur. Elbette burada yaptığımız bir söylem analizidir. Bu söylemlerin ardında başka ajandaların olmayacağını iddia edemeyiz. Kaldı ki devlet her zaman gizli bir ajandaya sahip bir örgütlenmedir. Bunu en iyi dile getiren de Makyavel’dir: “Gizliliği bilmeyen kimse devlet yönetemez.” der Makyavel.

Demokratik entegrasyon; teslimiyet ve asimilasyonu reddettiği gibi ayrılıkçılığı da reddeder. Cumhuriyet kurulduktan sonra Kürt varlığı ve haklarının reddi başlamıştır. 1. Dünya Savaşı sonrasındaki savaşta Kürtler gönüllü olarak mücadeleye katılıp birlik yönünde hareket etmiştir. Ancak Cumhuriyet kurulduktan sonra inkarın geliştirilmesi Kürtleri cumhuriyete yabancılaştırmış ve karşıtlaştırmıştır.

Elbette Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki isyanlar ile son 50 yıla uzanan Kürt Özgürlük Hareketi mücadelesi de ayrılıkçılık olarak damgalanmış ve öyle lanse edilmiştir. Denebilir ki demokratik entegrasyon bu iki tür ayrılıkçılığın reddi anlamına geliyor. Bu nedenledir ki Abdullah Öcalan, devlet ve toplumla bütünleşme çağrısı yapmış, “Cumhuriyetle sorunumuz yok” diyerek ayrılıkçılıktan vazgeçildiğini dile getirmiştir.

Ancak iki yıla yaklaşan süre geçmesine rağmen devlet tarafından elle tutulur bir adım atılmamıştır. Hatta inkar ve imha konsepti çerçevesinde üretilen dile karşı hiçbir tedbir alınmamış, Kürtleri kriminalize eden, aşağılayan söylemin medyada kullanılmasının önüne geçilmemiştir. Halen Kürtlerin verdiği mücadeleyi “terörizm” olarak dillendiren şahıslar medyada kol geziyor. Eğer mesele “terörizm” ise nasıl oluyor da sorunun çözümüne dair bir siyasal süreç başlatılıyor? Maalesef bu senaryoyu vicdanlı bir şekilde kendisine soranların sayısı bir elin parmağını geçmez; bu da zihinlerin ne düzeyde alıklaştırıldığının kanıtıdır.

Entegrasyon sürecinin niçin bu dönemde başlatıldığına dair değişik yorumlar yapılıyor. Kimisi bunu, siyaseten sıkışan AKP’nin muhalefeti dağıtma girişimi olarak ele alıyor. Kimileri de 7 Ekim 2023’te başlayan İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırılarının yarattığı bölgesel etkiye bağlıyor. Bunlar birer etkendir de asıl neden farklıdır.

Mevcut haliyle küresel sistem, dünyanın en kalabalık statüsüz halkının dışlanmasını kaldıramayacak duruma gelmiştir. Bu da şuna delalet ediyor; öyle ya da böyle Kürtler uluslararası çerçevede bir statüye sahip olacaktır. Öcalan’ın, Birleşmiş Milletler’in reforme edilmesi, sadece bir ulus-devlet topluluğu olmaktan çıkarılması, Demokratik ulusların da bu yeni yapıya katılmasına dair değerlendirmeleri buna işaret ediyor. Kürtler, Filistinlilerle birlikte demokratik uluslar olarak yenilenmiş bir BM’ye üye olabilirler.

Sonuç olarak, tekrar da olsa şunları belirtmek gerekir: Demokratik Entegrasyon, özelde Kürt Özgürlük Hareketi’nin devlet bütünleşmesini öngörürken; genel olarak da Türkiye’deki temel siyasi hareketlerin demokrasi ilkeleri temelinde uzlaşmasını gerekli kılar. Demokratikleşmeyle yasal ve anayasal mevzuatın değiştirilmesi de gerekir. Daha acil olarak, 40-50 yıllık çatışmalı sürecin yarattığı tahribatları onaracak tedbirler alınmalıdır. Zindandaki, dağdaki ve diğer ülkelerdeki siyasi aktörlerin sisteme entegre edilmesi, serbest ve güvenli bir şekilde demokratik siyasete katılabilmelerinin önü açılmalı; en önemlisi de Kürt Özgürlük Hareketi’nin üzerindeki yasak kaldırılmalı, yasal demokratik siyaset yapmasına dönük zemin sunulmalı. Demek ki her şeyin temelinde demokrasi var; bu süreç aynı zamanda demokrasiyi de güvenceye almalı.

Burada demokrasilere dair önemli bir örneğe yer vermek lazım. Aslında seçimli temsili demokrasi için ilk seçimler İngiltere’de 1707 yılında yapılmıştır. Zamanın partisi olan Tories ile Whigs arasındaki mücadelede temsili demokrasi şekillendi; başlangıcı ise iktidar partisi Tories aldığı kararla olmuştur denebilir. İktidardan düşen Tories, isteseler iktidarı bırakmayacak olanaklara sahiplerdi. Ancak iktidar partisi içindeki tartışmalardan sonra barışçıl şekilde iktidarı Whigslere teslim etmeyi kabul ettiler. Oradaki temel anlayış, “Biz şimdi iktidarı bırakmazsak ileride bir şekilde iktidar olacak Whigsler de iktidarı bırakmaz” idi. Dolayısıyla aynı şeyi yapmamaları için iktidarı devretmişlerdir. Bu, demokrasi ortak paydasında uzlaşma anıdır. Toriesler ile Whigsler arasındaki bir nevi centilmenlik anlaşması, bilinen seçimli demokrasileri ortaya çıkarmıştır. İşte demokrasilerin asıl güvencesi, siyasi aktörler ya da partiler arasında böyle bir anlaşmanın yapılmasıdır. Muhalefete siyaset yapma hakkı, iktidarın seçimle, barışçıl yolla değişimi. Elbette demokratik entegrasyonun en temel ilkesi de bu olacaktır. Sistemin böyle bir demokratik dönüşüm geçirmesi elzemdir.

AKP hükümetinin demokratik entegrasyonun gereklerini yerine getirip getirmeyeceği halen kuşkuludur. 2010’lardan sonra giderek otoriterleşen AKP, önemli oranda etkisizleşen askeri vesayetin yerine sivil bir vesayet inşa etti. Sivil vesayet ilk başta Kürt halkına karşı kurumsallaştı. Bu da Kürt milletvekilleri ve belediye başkanlarının hapse atılması, Kürt illerindeki belediyelere kayyum atanması ile başladı. Başta CHP olmak üzere muhalefet buna tepki vermedi, hatta destekledi; özellikle de Kürt siyasetçilerinin hapse atılmasına yol açacak dokunulmazlıkların kaldırılmasını sağladı. Son bir yıldır da sivil vesayetin Kürtlere dönük saldırıdan edindiği deneyimi batıya, diğer muhalif partilere kaydırdığı görülüyor. İşte çelişki de güvensizlik de buradan kaynaklanıyor. Bir yandan demokratik entegrasyonu geliştiren yasal düzenlemelerden söz ediliyor, sanılıyor; diğer yandan da muhalefet görülmemiş bir şekilde baskı altına alınıyor, muhalefetin siyaset yapma hakkı gasp ediliyor.

Peki demokrasi ilkeleri temelindeki uzlaşıya ne oldu? Verilen görüntü, iktidar partisinin barışçıl şekilde iktidarı bırakma ilkesini benimsemediğine işaret ediyor. Acaba bu hakim bir anlayış mı, yoksa iktidarın içindeki bir kanadın anlayışı mı, onu yaşayarak göreceğiz.

Demokrasi demetinde entegrasyon, temel siyasi hareketlerin demokrasi ilkeleri temelinde uzlaşmalarını öngörür. Bilindiği gibi Türkiye’de dört temel siyasi hareket mevcuttur: Kemalist hareket, İslamcı hareket, Türk milliyetçisi hareketi ve Kürt Özgürlük hareketi. Bu dört akımın temsilcilerinin demokratik ilkelerde uzlaşması, siyasi mücadeleyi demokrasi ortak paydasında vermeyi kabul etmeleriyle ancak eksiksiz bir demokratik cumhuriyet kurulabilir.