Abdullah Öcalan’ın Türkiye siyasetinin gündemine koyduğu Türkiye’nin demokratikleşmesine katkı yapabilecek olan Demokratik Entegrasyon formülü, belli kesimler tarafından ideolojik dogmatik ve şovenist bakış açılarıyla ele alındığı için bu formül Türkiye halklarının genelinde henüz yeterince anlaşılabilmiş değildir. Tarihselliğin ve güncel siyasetin gerçekleri ışığında tartışılması, günümüz hakim siyaset tarzının yol açtığı politik tıkanıklığı anlamasa, belki de kısmi de olsa aşmaya yardımcı olabilir.
Demokratik Entegrasyonun ne olduğunun bir değerlendirilmesinin yapılmasından önce entegrasyon kavramının tanımının yapılması önem arz eder. Entegrasyon (integration) kavramının birebir sözlük anlamı “bütünleşme, kaynaşma ve birleşmedir.” Algılananın aksine bu tanım tekleşmeyi, teke düşmeyi, homojenleşmeyi ya da baskın olabilecek herhangi bir tarafın içerisinde erimeyi, sönümlenmeyi içermez. Aksine iki ya da fazla sayıda olan varlıkların sahip oldukları özellikleriyle bir araya gelerek, birbirinden beslenerek etkileşim halinde yeni bir ortak oluşuma, form kazanmaya doğru yol almalarıdır.
Bu kavram günümüzde daha çok reel politik çerçevede kullanılsa da içerdiği anlamı göz önüne aldığımızda, doğada bulunan hemen hemen tüm canlı varlıkların da doğal oluşum hallerinde ve form kazanma aşamalarında hakim bir olgu olduğunu görebiliriz. En basit varlık yapısından en karmaşık yapıda olanlarına kadar bunlar, çeşitli organizmalar halinde birleşip yeni bir form kazanırlar. Örneğin; kimyasal elementleri düşündüğümüzde neredeyse birçoğunun iki veya daha fazla bileşenden meydana geldiğini biliyoruz. Yine insan varlığının, bin bir çeşitlilikte benzer şekilde canlı organizmalardan oluştuğunu biliyoruz. Bu organizmalarının her birinin işlevleri ayrıdır ve kendilerini yeniden üretemedikleri takdirde yok olmaları vücudun normal işleyişinde etkiler oluşturacaktır. Her birinin de ayrı bir önemi olduğundan, farklı yapıdaki organların birbirlerinin yerine geçmeleri (görev ve işlevleri açısından) ya da vücudun dengesini sarsacak sonradan ortaya çıkan zararlı organizmalar söz konusu olmadıkça, organizmaların birbirlerini yok etme halleri olmaz. Bu iki örnekte de varlığın çeşitlilikleri ve farklılıklarıyla bir bütün oluşturduğunu ve bu bütün içerisinde her bir parçanın (organizmanın) sahip olduğu özelliği ve işlevinden vazgeçmeksizin yer aldığını fark edebiliriz.
Bütünlük Tartışmaları
Klasik felsefe döneminden günümüze değin hangi durumun, etkileyici/farklı özellikler gösteren organizmaların birleşip, bütünleşip yeni bir formasyona sahip olduğu da hâlâ tartışılmaktadır. Aristoteles fail neden olarak maddeyi harekete geçiren, içsel nedeni final olarak da tüm canlı varlıklar için geçerli olabilecek evrensel bir neden ortaya koyar. Aristoteles doğrudan olmasa da aslında dolaylı diyebileceğimiz bir şekilde varlığın oluşum potansiyelini gerçekleştirip, yeni form kazanmaya çalışırken içsel bir bilince sahip olduğunu ve harekete geçmesine yol açanın da bütün canlı organizmalar için ortak neden olduğunu ima eder. Ortak neden olarak isimlendirdiğimiz final nedenin ne olduğunu Aristo tam netleştirmemiş ve bundan dolayı nihai nedeni Tanrı olgusuyla özdeşleştirenler olduğu gibi, doğasal konunun değişim ve dönüşümü sonucu oluştuğunu ifade edenler de vardır. Aydınlanma akımının düşünürlerine baktığımızda ise varlığın içkin bir nedene bağlı olarak harekete geçtiği konusunda Aristo ile benzer fikirde olduklarını söyleyemeyiz. Bu düşünürlere göre maddeyi harekete geçirenin içkin bir neden olması değil, organizmasal hareketlerin rastlantısal ve tesadüfü şekilde gerçekleştiğidir. Bu düşünürlere göre maddeyi harekete geçirenin ilahi bir neden olması değil, organizmasal hareketlerin rastlantısal ve tesadüfi şekilde gerçekleştiğidir. Maddenin kendi kendisini harekete geçirebilecek belli bir formu hedefleyecek herhangi bir tercih, nedenine sahip olma ihtimalini dışlarlar.
Benzer şekilde zekaya, herhangi bir tercih yeteneğine, sadece insan bireyinin sahip olduğunu iddia ettiler ve doğadaki diğer canlı oluşumların bu özelliklerden mahrum olduğunu gösterme çalışmaları sadece doğal yaşamı bütünüyle ölü ele alış şeklinde değerlendirmeleriyle sonuçlanmadı. Aynı zamanda insanın doğaya köksel bağını görmezden gelerek hem doğa yaşamının hem de insan ve toplumsallığının da doğru anlaşılmasının önüne engel oldular. Esasında binlerce yıllık mitsel, dinsel ve felsefi düşünce geleneği, doğanın canlılığını, insanın doğayla olan özsel bağını, birbirinden farklı açıklama tarzıyla da olsa, ifade ederlerdi ve doğanın üretkenliğine vurgu yaparak doğaya saygıyı insana emanet olduğu yönündeki telkinleriyle de doğaya karşı duyarlılığın ve doğru bir ilişkiselliğin kurulmasına da katkı yapıyorlardı. Ancak bu düşünce geleneğinden kopmuş düşünürler ve bu düşünürleri bilinçli ya da bilinçsiz şekilde referans alan uygulayıcılar, hem insanın doğayla olan ilişkilerinde ciddi tahribatlar yaratmışlar hem de doğayı sınırsız sermaye kaynağına dönüştürmüşlerdir. Murray Bookchin “Ekolojik Toplum” adlı eserinde bu düşünürlere ciddi bir itiraz geliştirerek doğal varlıkların canlılığına yeniden vurgu yaparak, maddenin özsel niteliklerini, amaçlılığını şu belirlemelerle ortaya koyar: “Şurası çok açıktır ki, rastlantısal olarak bir araya gelip canlı özü oluşturan edilgen bir “ölü” maddeyle artık tatmin olamayız. Evren, en dinamik ve yaratıcı niteliğiyle giderek daha karmaşık formlar halinde sonu gelmez bir örgütlenme yeteneği olan, hep çabalayan, sadece hareket etmeyip gelişen bir töze tanıklık ediyor!”
Birinci ve İkinci Doğa Anlamsallığı
Maddenin sürekli olarak bir hareket halinde olup, mevcut potansiyelini hep bir adım ileri şeklinde aşmaya çalışıp yeni değişim ve dönüşümlerle çeşitlenerek çok farklı form ve yapılarda kendisini oluşturmaya çalıştığını daha somut halde yaşadığımız canlı dünyasının oluşum öyküsünden anlayabiliriz. Evrenin aşırı sıcak, yoğun bir kütle durumundayken büyük patlamayla parçalandığını, oluşan toz zerreciklerinin uzayda dağılarak ve kimyasal organizmalar halinde birleşerek zamanla gezegenleri oluşturduğunu, dünyanın bunun sonucunda meydana geldiğini, uzun evrimsel gelişmelerle bakteri benzeri mikroorganizmaların meydana geldiğini, bunların ilk önce bitkilere, daha sonra hayvanlara ve en sonunda insan varlıklarına dönüştüğünü biliyoruz.
Birinci doğanın değişim ve dönüşüm evresini tamamlaması ile ikinci doğa denilen aşamada doğanın dönüşümünün bir devamlılığı olan insan ve toplumsallığının gelişimiyle yepyeni bir evreye geçirilir. Bu yeni evrenin bariz özelliği, insanın diğer canlılara oranla oldukça esnek, gelişkin zeka potansiyeline sahip olmasıdır. Doğadaki tüm diğer canlı varlıklarda, mikroorganizmalar da dahi, belli bir zeka düzeyinin var olduğunu ve bu zekanın içkin amaçlılığa sahip olup, bu amaç doğrultusunda daimi hareketlilik içerisinde birleşme, kaynaşma ve zaman zaman da ayrışma yöntemleriyle farklı formlar kazandıklarını görmüştük. İnsandaki zeka da doğadan kopuk bir zeka değil; onun devamlılığı, yalnızca doğa nasıl ki her canlı evriminde potansiyel evrim gücünü bir üst evreye taşımak hedefindeyse, son evrimsel canlı varlık olan insanda da daha gelişen zeka potansiyelini yansıtmaktadır.
İkinci doğa olarak insan toplulukları da birinci doğadaki canlı yaşamına benzer şekilde zaman içerisinde çeşitli maddi formlar edinmişlerdir. Yanlış anlaşılmaması için şu noktaya açıklık getirelim: Burada biyo-merkezci bakış açısıyla insan ve toplumsallığını doğadaki tüm diğer canlı yaşamlarıyla özdeşleştirmiyoruz veya aynı kategoriye indirgemekten ziyade, doğadan çıkmış ve onun devamlılığı olmasından kaynaklı doğanın evrimsel oluşum mantığından kopuk olmadığını vurguluyoruz.
İnsanlar topluluklar halinde yaşamlarını sürdürürken devamlı yeni değerler üretirler ve bu değerlerin etrafında şekillenen siyasal, ekonomik, sosyal yapılar inşa ederler. Doğayla iç içe henüz fiziksel ve düşünsel kopuşun söz konusu olmadığı organik topluluklardan zamanla klan, kabile, aşiret, kavim vb. gibi zaman içerisinde çeşitlenen toplumsal yapılar meydana gelir. Niceliksel ve niteliksel değişimler arttıkça bu yapılarda çeşitlilik gösterir. Yine gelişen ihtiyaçların daha karmaşık bir hal alması ve karşılanmasının gerekliliği de çeşitliliği artırır. Henüz devletlerin ortaya çıkmadığı, insanların katı hukuki yasalar çerçevesinde suni bağlarla bağlanmadığı dönemlerde, insanları bu tarz örgütlenmelere, birleşmelere nelerin sevk ettiğini tartışmak hem toplumsal örgütlenmelerin oluşum mantığını anlamak hem de devletler gibi üstten dayatılan sistemlerin temel farklılıklarını görebilmek için bize bazı ipuçları verebilir. İlk etken olarak doğasal canlı yaşamını belirleyici bir gerçekliği olan canlılar dünyasındaki yeni formlar kazanma eğilimi yönündeki hareketliliği ve arayışını ortaya koyabiliriz.
İnsan varlığının daha esnek ve durmaksızın gelişkin zekaya (toplumsallık geliştikçe insandaki zeka düzeyi de artar) sahip olması itibariyle de daha yoğun tercih şansına sahip olması, değişim-dönüşüm kapasitesi daha fazla olduğundan yeni form ve yapılara, kavuşma arzusu da aynı oranda artacaktır. Diğer yandan gelişen, toplumsal bilinci ve yaratılan her türlü değerin oluşturduğu maddi ve manevi ihtiyaçlarını karşılama zorunluluğu da önemli bir nedendir. Bu konuda ne materyalistler gibi salt maddi ihtiyaçların ne de metafizikçiler gibi sadece manevi ögelerin belirleyici olduğunu söyleyebiliriz. Canlı yaşamın çoğunluğunda geçerli olduğu gibi insanlarda da beslenme, korunma, çevresel zorluklarla mücadele etme gibi maddi gereksinimlerin karşılanmasında birbirlerine ihtiyaçları vardır. İlksel organik topluluklardan günümüzün giriftleşmiş toplumsal yaşamına kadar bu durum geçmişe kıyasla çok daha fazla geçerlidir. Bununla birlikte toplulukların toplumsal bir yaşama evrilmesiyle insanların, bir arada olmaktan dolayı aldıkları keyif, gelişen duygusal bağlar, ortaya çıkan etik-estetik ve inançsal motifler gibi manevi-ruhsal etkenler de toplumların ortak bir yaşam etrafında bir araya gelmelerinde vazgeçilmez değerlerdir.
Thomas Hobbes’un doğal yaşamı kaos ortamı şeklinde tanımlaması ve hayvanlar arasındaki doğal denge yaşamını toplumunun yaşamına indirgeyerek hayatta kalabilmek için birbirleriyle mücadele etmenin kaçınılmaz olduğunu belirtmesi, insanı her türlü toplumsal-ahlaki ögelerden soyutlayan ve diğer canlı varlıklarda dahi görülmeyecek bir acımasızlıkla özdeşleştiren değerlendirmesine atıfla Kessler’in yaptığı şu yorum, toplumsal ilişkileri ve yapılanmaları anlamada yardımcı olur:“Kuşkusuz, hayatta kalma mücadelesini inkâr etmiyorum, fakat hayvanlar âleminin, özellikle insanlığın tedrici gelişiminin, birbiriyle mücadeleden çok karşılıklı yardımlaşmadan güç aldığını savunuyorum. Tüm organik varlıkların iki temel ihtiyacı vardır: Beslenme ve türün üremesi. Birincisi onları karşılıklı mücadeleye ve imhaya yöneltir. Fakat organik dünyanın evriminde, organik varlıkların tedrici değişiminde tek tek varlıklar arasındaki karşılıklı dayanışma, onların birbirleriyle mücadelesinden çok daha önemli bir rol oynar.”* Kessler’in de işaret ettiği gibi kuşkusuz toplumsal tarihte çelişki ve çatışmaların olduğu bir gerçekliktir. Ancak çatışma halinde olma, devletler dışında kalmış özerk topluluklardan ziyade devletler arasındaki ilişkilerde hakim olmuştur. Tabii ki iktidar duygusuyla zehirlenmiş, inançsal ve kimliksel farklılıklarını diğer topluluklara hakim kılmaya çalışan, doğal özünden sapan kabile ve aşiret gibi oluşumlarla da kan dökmeler, kıyımlar gerçekleşmiştir.
Fakat Hobbes’un doğal ortamı kaos ortamı olarak tanımlayıp, kaosa karşı düzeni sağlayacak yegane güç olarak meşrulaştırdığı devletlerin bin yıllardır yapmış olduğu kıyım ve katliamları göz önünde bulundurduğumuzda; devlet dışı toplulukların savaş ve çatışmalarında verilen tahribatlarla kıyaslanamayacak düzeyde olduğunu görüyoruz.
Toplumun Komünal Özellikleri
Toplumların öz örgütlenmelerinde, devlete kıyasla halkın eğilimleri karşılıklı yardımlaşma, simbiyotik, destek ve dayanışma ilişkileridir. Bu ilişki tarzı hem aynı yapıyı meydana getiren kişiler arasında hem de her zaman olmasa da ekseriyetle farklı örgütlü yapılar arasında da vardır. Bu yapıların politik kurumlarını da komün ve meclisler oluşturur. Yerleşik yaşama geçilmesiyle birlikte oluşturulan komünal yaşam, toprakların ortak işlenmesi, ürünlerin paylaşılması, hayvanların ortak meralarda otlatılması gibi komün merkezli yaşam, yüzyıl öncesine kadar da dünya birçok bölgesinde kırsalın yaşam şeklindeydi. Komün, sadece dayanışmacı ekonomiyi de simgelemiyordu. Ruhsal, manevi, politik yaşamın her alanında etkindi. Dinsel faaliyetlerin yerine getirilmesinde, olası saldırılara karşı savunmada, önemli kamusal kararların alınmasında komünsel yaklaşım yeni tutum ve davranışların ortaklaşması ve bu doğrultuda harekete geçilmesi esastı. Kentlerin ortaya çıkmasıyla beraber köyden kentlere doğru göç artar ve oluşan kent devletlerinde köy komünleriyle özdeşleştirilemese de benzer işlevlere sahip olan meclisler karşımıza çıkar. Her ne kadar meclise katılanlar kentlerin çoğunluğu zaman geçtikçe seçkinler ve aristokratlar ve daha sonra da burjuvalarla sınırlandırılıyor olsa da kentin ekonomik, siyasi, mimari ve savunmasıyla ilgili her türlü karar meclisler tarafından alınırdı ve bu meclisler de köy komününün kültürel zihniyetinin mirasından gelir. Yine Ahilik, Loncalık isimleri altında örgütlenen esnaflar da kent yaşamında hakim ekonomik-politik bir güçtür. Sadece emeğin sömürüsüne karşı birbirine destek veren yapılar olarak ön plana çıkmıyorlardı. Politik bilinçleri ve herhangi bir saldırıya karşı savunmaya geçtiklerinde bazen bir kentin savunulmasında belirleyici olabiliyorlardı. Diğer dikkat çeken özellikleri ise emeği, kapitalist tanımlarıyla meta-değişim-değer üzerinden ele almamalarıydı. Emeği etik ve estetik duyarlılıkla işlemek, her türlü kazanç düşüncesinin önündeydi. Bu örnekler çoğaltılabilir kuşkusuz. Fakat temel fark edilmesi gereken; toplumun kendiliğinden doğal öz örgütlenmeleri olan toplumsal yapıların, toplumun yaşamsal ahlaki ve politik varlığını sürdürmek için hayati önemde görüldüğü ve dayandıkları esas mantalitenin ise karşılıklı yardımlaşma, zorluklarla beraber mücadele etme gerekliliği olduğu gibi ilerlemeyi, büyümeyi, çatışmadan sonra edinilen yengi zaferlerinde değil; ortak çıkarlarda bütünleşmelerde ve birleşmelerde görmeleridir. Büyük devrimsel mücadelelerde ilk olarak oluşturulmaya çalışılanın komünler, kent konseyleri olması ya da günümüzde de faaliyet halinde olan sendikaların, çeşitli sivil toplum örgütlerinin varlığı da hem tarihsel toplumsal hafızanın toplumların belleklerinde ne kadar canlı olduğunu hem de toplumlar açısından öz örgütlenme ihtiyacının vazgeçilmez olduğunu teyit etmektedir.
Diğer yönden dikkat edersek, bu yapı ve kurumlar tektipleştirici homojen yapıda da değillerdir. İçlerinde farklı inançtan, kültürden, katmandan topluluklar, ideolojiler barındırırlar. Günümüzün milliyetçi ve dinci ideolojileriyle henüz bir tanışıklıkları olmadığı için çeşitlilikleri, farklılıkları bütünleşmenin önünde ayrıştırıcı ögeler olarak görmüyorlardı. Ayrıca modernite düşünürlerinin çoğunluğunda hakim olan görüşlerinin aksine, sağ duyuları gelişmemiş, duygusal düşünmeye eğilimli, toplumsal ilerlemeyi sağlayacak herhangi bir potansiyele sahip olmayan topluluklar da değildiler. Modernitenin çokça övülen ve günümüzde olmazsa olmaz addedilen maddi ve manevi değerlerinin temel yaratıcıları da yine aynı topluluklar ve toplumsal yapılardır. Örneğin Rousseau’dan binlerce yıl önce sözlü ve yazılı toplumsal sözleşmeler benzeri akitler yapmışlardır.
Bu sözleşmelerin evrensel nitelikte olmaması, görece daha dar yerel birim ve topluluklar arasında olması önemlerini azaltmıyor. Önemli olan, bu ahitlerin topluluklar arasındaki ilişkiyi düzenlemesi ve günümüzde pek göremeyeceğimiz bir hassasiyetle yaklaşılması ve bunun duyarlılığıyla sözleşmeye zarar verebilecek tutum ve eylem faaliyetlerinden uzak durmaya çalışmalarıdır.
Özcesi; toplumsal yapılanmalar devletten farklı olarak hem oluşturdukları kimliksel, kültürel formları (klan, kabile, aşiret vb.) hem de politik işlevlerini yerine getiren kurumları (komün, meclis, halk konseyi vb.) yaratırken belirleyici olan kendi istemleri ve eylemleridir. Aynı yaşamı paylaşanlar tarafından yürütülen bu yaşamda, bunun dışında olanların herhangi bir müdahalesine izin vermedikleri gibi birbirleriyle olan ilişkileri gerek aynı yapı topluluğunu paylaşanlar arasında, gerekse de farklı yapılar arasında dayanışmacı ve karşılıklı doğal yardımlaşmayı ve özerkliklerini tanıyan azami saygıya dayalıydı. Birbirinden oldukça farklı özellikler, kurallar ve ideolojiler gösteren bu toplulukların, toplumsal yapılarıyla yüzyıllar boyunca bir arada yaşamaları, kendiliğinden doğal bir entegrasyon (bütünleşme) halinde olduklarını bize gösteriyor.
Bu doğal toplum oluşumlarıyla devlet sistemleri arasındaki ortaya çıkış, kurumsallaşma ve yönetim zihniyeti bakımından farklılıkları anlamak için bazı yönleriyle devlet olgusuna eğilmek yararlı olabilir.
Devletin Ortaya Çıkışı ve Etkileri
Devlet esasında ilk çıkış itibariyle içerisinde barındığı toplumdan tamamen soyut değildir. Toplumların binlerce yıldır ürettiği birikimsel bir zemin üzerinde kendilerini inşa ederler. Ancak ne toplumun ortak eğilimiyle, isteğiyle ortaya çıkmış ne de toplumun kültürel, kurumsal mirasını olduğu gibi benimsemiş, özümsemiştir. Aksine bunları dejenere ve manüpile ederek toplum üzerinde her daim var etmeye çalıştığı iktidarına, hakimiyetine güç olarak eklemiştir. Yönetim erklerini kendisinde toplayan, istemediği egemenlik ve iktidarına paralellik oluşturabileceğini düşündüğü herhangi bir örgütlenmeye, yapıya tahammülünün olmaması, yerel toplulukların birbirleriyle kurdukları doğal entegrasyon haliyle bir arada yaşayabilme ilkeleriyle bağdaşmayacaktır. Devlet iktidarının büyüme arzusu, diğer yapıları tanımak istememesi, toplumda süreklileşen bir gerilim halinin var olmasına yol açar. Bu gerilimler zaman zaman çatışmalara, katliamlara, toplu kıyımlara yol açtığı gibi bazı dönemlerde de uzlaşmalarla sonuçlanmış; hem devlet hem de yerel topluluklar karşılıklı bazı sınırları ve hakları tanıyarak bir arada yaşayabilmişlerdir. Tabii ki bu durumu ulus-devlet öncesi devlet birimleri için belirtiyoruz. Çünkü önceki devlet sistemleri toplumsal hayatın her alanına uzanacak denli geniş bürokratik aygıtlara sahip değildi. Yine diğer bir önemli olgu ise bireyin devletlere tabiiyeti, birey için esas olan bir kural değildi. Önemli olan toplumun kültürüne aidiyetiydi ve zaten benimsenen de buydu. Benzer şekilde yerel toplulukların da devleti kabul etmesi, öz örgütlenmelerine karışılamaması, saygı duyulması koşuluyla mümkündü. Bu durum devletler de sistemin esas kaynağını oluşturanların profesyonel ordular olmadıklarını, bu çok çeşitlilik gösteren toplumsal yapılar olduklarının farkındaydılar. Aksi takdirde gelişebilecek dışsal bir fetih hareketinde topluluklar, ahlaki-politik yaşamlarına herhangi bir müdahalede bulunduğu takdirde fetihçileri destekleyebilirdi. Tarih bu gibi örneklerle doludur.
Diyebiliriz ki ulus-devlete kadar olan devlet birimlerinde gücü zamansal azaltılmış ve sınırlandırılmış da olsa, yerel toplumsal yapılar ve devletler arasında belli bir uzlaşım ve tanıma vardı. Ulus-devletle beraber gelişen ilişki tarzıyla ise tüm yetkileri bürokratik sisteminde merkezileştirmek için toplumların yönetim otorilerini ortadan kaldırmaya çalışır. Devletlerin toplumsal zeminden yükseldiğini ifade etmiştik. Bununla beraber yükselişini, topluma antagonistik bir cephede yer alıp saldırarak sağladığını da ekleyelim. Antagonistik özelliğini en fazla ulus-devlet biçiminde yansıtır. Kendini her türlü etik ve politik değerin üzerinde göstermesi, semavi alemler dahi özgür iradeyle donattığı ve bu sayede ahlaki sorumluluk yüklediği kulu (vatandaşı) otoritesi dışındaki başka herhangi bir yapı ya da kişiye etik yükümlülüğü tanımayacak şekilde biat eden bireye dönüştürmesi; bireyin toplumla, toplulukların birbirleriyle olan ilişkilerine büyük bir darbe indirir.
Binlerce yıldır sürdürülen etik ve ahlaki değerlerle bezenmiş geleneksel bağların yerine, toplumların istenç ve iradeleri dışında oluşturulan suni hukuk yasalarını koyar. Böylece toplumla bireyin arasındaki mesafeyi aşama aşama açar. Bu mesafeler açıldıkça toplum, birbirleriyle herhangi bir bağı olmayan, birbirlerine karşı hiçbir sorumluluk taşımayan birey yığınlarına dönüşür. Sığınılacak bir toplum bırakılmamış, kendisine nasıl muamele ediyorsa etsin tek sığınağı devlet olarak benimsenmiştir artık.
Ulus-devletler tek tek bireyleri toplumdan koparmakla yetinmez; farklı ideolojik politikaları da kullanarak kimliksel, inançsal, genel olarak kültürel çeşitliliğe sahip olan halkların, toplumların birlikte yaşama koşullarını da ortadan kaldırmaya çalışır. Çalışır diyoruz çünkü iddia edildiği gibi toplumsal düzeni sağlamak değildir amaç. Tam tersine, binlerce yıldır doğal seyrinde izleyen bu düzeni ortadan kaldırmak ve toplumsal barışçıl yaşamı yıkmak yönündeki girişimlerini dün olduğu gibi bugüne de baktığımızda daha iyi görebiliriz. Kaldı ki bu devlet sisteminin oluşum mantığı, kesintisiz artan bir iktidar gücüne sahip olmak olduğundan, karşısında durabilecek olası herhangi bir muhalif güce izin vermezler.
Benimsediği politikalar sadece çıplak fiziki saldırıcılar değildir. Örneğin gelişen devrimsel mücadelelere karşı her ne kadar bastırma ve sindirme yönünde en vahşi yöntemleri uyguladıysa da revize ve reform programlarıyla da kısmi yenilemelere giderek, otorite ve egemenliğini artırmaya çalışır. Michel Foucault, “İktidar sanki bir tür paranoyak ve narsistik delilik içinde gelişiyormuş gibi, onun kendi içine kapalı bir tarihini yapmak değildir mesele.”** derken zannederiz en fazla ulus-devlet olgusu için bu belirleme geçerlidir. Burada dikkate değer olan, uygulanan toplumsal devrimsel taleplerin özümsenmesi, benimsenmesi iktidarların, ulus-devletlerin bu talepleri gözeterek yeniden yapılanması değildir; kaçınılması olanaksız hale gelen bu taleplerin iktidar potası içerisinde eritilerek ehlileştirilip topluma yeni şekiller altında sunulmasıdır. 1789 Büyük Fransız Devrimi’nde halkın ve devrimcilerin talepleri; imparatorun kutsal addedilen yetkilerinden arındırılması, sınıfsal statülerin sonlandırılması ve herkes için eşitlik ve özgürlüktü. İmparatorun başının gitmesiyle kurulan yeni cumhuriyette, hükümette ve onu referans alarak kurulan diğerlerinde de ne statüler tam olarak kaldırılabildi ne de toplumun eşitlik ve özgürlük talepleri karşılandı. Fark edilmesi eskiye nazaran daha zor ve karmaşık statüler yerleştirildi. Özgürlük ve eşitlik ilkeleri ise resmi bildirilerde yer alan ama hayatta herhangi bir zemininde görülmesi ve hissedilmesi zor soyut kavramlara dönüştürüldü. Buradan da anlıyoruz ki devletler, bizzat yarattıkları intibahın ve çoğunluğun algıladığının aksine, tamamen dogmatizme saplanan sistemler değildir.
Egemenlik ve bekaları için herhangi bir tehlike sezer sezmez ve elbette bu olguları da güçlendirmeye çalışacak biçimde gerekli esnekliği ve tavizleri göstermekten imtina etmezler. Tam bu noktada devrimci önderlerin ve düşünürlerin devletlerin bu esneklik, taviz ve yenilenme politikalarıyla bir kıyaslamasının yapılması sanırız yapay olmaz. Devrimci liderler ve önderler her ne kadar toplumların talepleri, geleceği uğruna yola çıktıklarını iddia etmişlerse ve bu iddia uğruna büyük bedeller ödemişlerse de tarihsel-toplumsal mücadele geleneklerini, mücadele tarzlarını doğru çözümleyen, kapsayıcı bir program, paradigma altında toplayamadılar. Bunun yerine dogmatik özellikler de gösteren mutlak esnemez, katı ideolojilere hapsedilen yeni bir toplumsal sistem yaratmaya çalıştılar. Toplumun kendi öz dinamikleriyle değişimini ve dönüşümünü görmek yerine, “toplumsal mühendislik” rolüne soyundular.
Devrimsel mücadeleler için güçlü potansiyele sahip ve geçmiş dönemlerde de direniş geleneğiyle özsel nitelik taşımış dinsel, inançsal, kültürel motifler gerici addedilip hem devrimci düşüncenin içerisinde homojenleşmesine izin verilmemiş hem de aktif direniş hareketlerinde yer almalarının önüne geçilmiştir. Abdullah Öcalan “Marx ve Bakunin, anlaşıp ortak devrimsel düşünce ve mücadele zemininde buluşabilselerdi devrimsel geleneğin kaderi bambaşka olabilirdi,” derken esasında devrimci liderlerde hakim olan dogmatizme, aşırı tutuculuğa vurgu yapmaktadır.
Devlet sistemlerinin politikalarıyla devrimsel hareketlerin ve düşünürlerin ideolojik-politik politikalarını karşılaştırmamızın nedeni elbette hedeflerin özdeşliği değildir. İlki egemenliğini, tahakkümünü, sınırsız sömürü ve tekelleşmesini artırmak için yol alırken; ikincisi komünalite, eşitlik ve özgürlük ideallerini gerçekleştirmek iddiasındadır. Dikkat etmeye çalıştığımız nokta, devlet, amaçlarını yerine getirmede tarz ve yöntemlerini sınırlayacak herhangi bir bariyeri kabul etmezken, devrimci öncülerin aynı menzile varmada kullanılabilecek birçok alternatif yol varken tek güzergahta ısrar etmeleri, daha doğrusu dayatmalarda bulunmalarıdır. Halbuki toplumsal çeşitlilikte ne tek güzergah vardır ne de tekliğe indirgenebilecek bir özelliktedirler. Bunu yapmaya çalışmak devletin homojenleştirme arzusuyla paralellik taşır ve bunun sonucudur ki kurdukları sistemlerde toplumlarla, halklarla bütünleşemediler ve devletin benzeri gibi ayrıksı kaldılar.
Gerek toplumsal tarihin gerekse de onun önemli bir kesimini içerisinde barındıran devrimci geleneğin çok farklı sonuçlarıyla günümüze bıraktıkları muazzam bir miras var. Bu mirası doğru okumak, anlamak günümüz toplumunun politik ve ahlaki gerçeklikleriyle ve ortada olan ihtiyaçlarının nasıl karşılanacağını bu miras ışığında cevaplamaya çalışmak önemlidir.
Abdullah Öcalan’ın demokratik entegrasyon formülü, sözü edilen toplumun politik ve ahlaki işlevlerinin yerine getirilmesinde imkân sağlayan bir formüldür.
Demokratik Entegrasyon Formülü
Yazının geneli içerisinde değinildiği gibi toplulukların, halkların tüm farklılık ve çeşitlikleriyle bir arada yaşama tarzları doğal bir entegrasyon halinde sürmüştür. Demokratik Entegrasyon ise günümüzde hakim olan ulus-devlet sistemleriyle demokratik toplum örgütlerinin ve geliştirdikleri demokratik kurumların karşılıklı birbirini tanıyarak, hak ve yerelliklerine karşı saygılı olarak bir arada yaşama formülasyonudur. Ne çokça propagandası yapıldığı gibi belli bir kesimin, yapının veya bazı halk topluluklarının hakim kimlik veya siyasi yapı içerisinde eritilip tekleştirilip homojenleştirilmesidir ne de halkların kültürel özelliklerinden ve haklarından vazgeçip mevcut kültürü benimsemenin gönüllü bir asimilasyonu kabul etmesidir. Demokratik entegrasyon, Kürt realitesinin devlet nezdinde tanınması bağlamında tartışılsa da ve bu demokratik entegrasyonun çok önemli bir boyutu olsa da aslında çoklu örgütsel, siyasi, kültürel, ekonomik sivil yapıların yeni devlet dışı örgütlerle devlete uzlaşım noktalarında buluşabilmesi ve demokratik yasalarla güvenceye alınmasıdır. Burada söz konusu olan sadece etnik kimlik haklarının tanınması değildir ya da bireylerin eşitlik ve özgürlük hakkının tanınması değil; toplumların, halkların, topluluk haklarının tanınmasıdır. Dünyanın birçok bölgesinde toplumların bu hakları belli boyutlarıyla yasal güvence altına alınmıştır. Türkiye devletinin ise giderek otoriterleşen, merkezileşen yapısını ve artan antidemokratik uygulamalarını göz önüne aldığımızda, devletin demokratik entegrasyona gönüllü olmayacağı ve bunu sağlayacak herhangi bir girişimde bulunmayacağı sonucu çıkarılabilir ki, yerinde bir çıkarsamadır.
Zaten demokratik entegrasyon, devletlerle yasal bir statüye kavuşmadan önce halklar arasında, toplumsal birimler arasında sağlanmalıdır. Bunun için de öncelikle tabandan doğru komünler, kooperatifler, yerel meclisler ve ekonomik, eğitim, sosyal alanlarda özerk kurum ve birimler inşa edilmelidir. Ancak yaratılacak olan bu yapılar etrafında ortak ittifaklar, güç birliği oluşturulabilir. Tarihsel süreçlerden de biliyoruz ki, toplumlar devletin karşısında varlıklarını korumak için komünal, örgütsel birlikleriyle, ortak güçleriyle bir karşı denge oluşturabilmişlerdir. Devlet tarafından tanınma ve muhataplık, bu örgütsel yapılar sayesindeydi.
Kısaca sonuçlandırırsak; demokratik entegrasyon süreci sadece devletlerin çıkaracağı olası yasaları bekleyerek sağlanabilecek tek boyutlu ilerleyen bir süreç değildir. Devleti demokrasiye duyarlı kılmaya dönük diplomatik ilişkilerin ve söylem baskılarının yanında, esas belirleyici olan halkların oluşturacağı öz örgütlenmelerin gücüdür.
Dipnotlar:
* Bu alıntı, Pyotr (Peter) Kropotkin’e aittir. Eseri “Karşılıklı Yardımlaşma: Evrimin Bir Faktörü” (Orijinal: Mutual Aid: A Factor of Evolution, 1902).
** Foucault, Michel. Güvenlik, Toprak, Nüfus: 1977-78 Derslerinden oluşan kitap (Türkçe çevirisi Ferhat Taylan, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları)
Yoruma kapalı.