Ulus-Devletin Negatif Entegrasyonu ve Kürtler

Halil Doğan

Kas 11, 2026

Ulus-devlet ve Kürt kavramları, insan aklına, birbirinden ayrı, zıt düşünceleri getirir: Ulus-devlet denince “tek”lik üzerine kurulan egemen, sömürücü, baskıcı, dört başı mahmur bir sistem akla gelir. Kürt denildiğinde Huriler’den günümüze barışçıl, başkasının emeğinde-ekmeğinde gözü olmayan, dünyada nüfus yoğunluğu en fazla olmasına rağmen devleti olmayan kadim bir halk gelir.

‘“Ulus-devletin negatif entegrasyonu ve Kürtler’’ denildiğinde de, zıtlık üzerine kurulan bu ilişki biçimini, çıkış noktası olarak kabul etmek gerekecektir. Kürtlerin ve devletin tarihselliği ve hakikatleri de böyle bir yaklaşım içerisinde olmayı gerektirmektedir.

Entegrasyon

Entegrasyon, Latince integer sözcüğünden dönüşerek diğer dillere geçmiş daha sonra da genelleşen bir kavram olarak kullanılmaya başlanmıştır. Öncesinde fen bilimleri ve matematikte kullanılıyor olsa da daha sonra bu kavram sosyoloji ile siyasal bilimce de kullanılmıştır. Bu yönüyle entegrasyon kavramı doğa, evren ve toplumda olanların, yaşananların, görülenlerin özgünlükleri ile var olanın anlamlaşmasında insan bilinci tarafından türetilen kavramlar arasında yer almıştır. Ancak türetilen bu kavramlar taşıdıkları ilk anlamlarla sınırlı kalmamıştır. Aynı zamanda, farklı buluşlara yol açan yeni arayışlarda tetikleyici olmuşlardır. Böylece ikili bir karaktere sahip hale gelmiştir. Bunlardan ilki; insan eliyle var edilmemiş olan evren, doğa, görünen-tutulan olanın dıştan insan bilincine yansıyan tarafını anlatan bir kavram olurken, diğeri ise; insan bilinciyle, eliyle, eylemiyle, çabasıyla oluşmuş olana verilen anlamı anlatmaktadır.

Birincisinde; insanın doğada, evrende var olan olgu ve olaylara ilişkin oluşum, gelişim ve dönüşümleri dışında olanlar; ikincisinde ise bilinci ve eylemiyle olanı, gelişeni ve dönüşeni, yani yaptıklarını kendisiyle açıklamaktadır. Bu durumda insan dışında olanlar doğa yasalarıyla, insan eliyle yapılanlar da toplumsallığı içerisinde bilinci, eylemi ve yaşam biçimi ile olan ilişkiye dayalı olarak açıklanmış olmaktadır. Bu şekilde doğa ve evrende yaşanan, görünen, dokunulan insan ve toplum dışında, insanın bilinci ve eylemiyle ilgili olan da insana dayanmaktadırlar. Abdullah Öcalan ise, bu duruma ‘Doğada yasa, toplumda eğilim geçerlidir’ tespitiyle açıklık getirmektedir.

Entegrasyon kavramını kullanılırken de benzeri bir tablo ile karşılaşılmaktadır. Bilim insanları doğada ve evrende olanları, yaşananları, görülenleri var olan bilgi ve anlamlaştırmaya bağlı olarak ele almakta ve kavramsallaştırmaktadırlar. Kullandıkları kavramlar içerisinde entegrasyona da yer vermektedirler. Maddeyi oluşturan atomları, biyolojik yaşamı oluşturan hücrelerden oluşan organları ve toplamın bedenselleşmesini ‘entegre olma hali’ olarak değerlendirirler.

Bu kapsamda hem doğanın kendi içerisinde hem de insan ile doğa arasındaki ilişkiyi tarihin bir dönemine kadar -ve hatta günümüzde de komünal ilişki ve yaşam düzeni halinde kalmaya devam eden topluluklar arasındaki- var olan ekolojik uyumu, entegre olma hali olarak kabul etmek gerekmektedir.

Matematik, fen bilimi, sosyoloji ve siyasal bilimde de böyle bir ele alış söz konusudur. Matematikte ‘toplama işleminin sürekli bir aralıkta alınma’ hali 18. Yüzyılda Newton ve Leibniz tarafından geliştirilen adını Latince ‘küçük çakıl taşı’ anlamına gelen Kalkülüsten alır. ‘Sonsuz küçüklerin hesabı’ olarak anlam kazanan Kalkülüs temel teoreminin iki işleminden biri içerisinde belirli ve belirsiz diye adlandırılan yönler, taşıyan ‘integral’ ve ‘tümlev’ adıyla anılmıştır. Her ne kadar bu işlem 18. Yüzyılda modern matematiğe konu olmuşsa da matematikte ilk olarak da bir hesaplama işlemi çok daha önce, küçük çakıl taşları kullanılarak, milattan önceki yüzyıllarda yaşayan insan tarafından yapılmaya başlanmıştı. Bu yönteme dayalı olarak da ay ve güneşi gözleyip küçük taşlarla bunların tekrarlanan döngülerini kayıt altına alarak gün, hafta, ay ve yıl hesaplarına ulaşmışlar ve bundan hareketle, bütünü tanımlamaya çalışmışlardı. Yine doğadaki değişim ve sürekliliği belirten takvimleri oluşturmuşlar; ulaşım araçlarının kat ettiği mesafenin ölçümünü yapar hale gelmişlerdir.

Newton ve Leibniz tarafından adlandırılan ve dahada gelişkin bir seviyeye çıkarılan, mesafe kat ettiren bu yöntemle; doğadaki değişim, dönüşüm ve hareket ilk kez matematiksel olarak hesaplanabilir bir hale gelmiştir. Doğanın diyalektiğindeki parça-bütün ilişkisinin, değişim ve denge sürekliliğinin matematikteki karşılığı olarak da değerlendirilebilecek olan bu gelişme, o zamana kadar bir nesnede birçok bilinmeyenin bilinmesine ve farkında olunmayanın anlaşılmasını olanaklı kılmıştır. Teknolojide elektronik elemanlarının bir araya getirilmesiyle oluşturulan, ‘entegre devre’ olarak adlandırılan levha veya güç toplama paketleri, akü, güneş enerjisinin dönüştürüldüğü levha, su-rüzgâr- petrol gibi kaynaklardan enerjiye ulaşılmasını sağlayan aygıtlar kendi alanlarında benzeri bir anlam ifade etmektedirler. Benzeri bir anlamlandırma radyo, TV, bilgisayar, telsiz, telefon, kumanda cihazları gibi birçok parçanın bir araya getirildiği teknolojik araçlar içinde geçerli olmaktadır.

Evrende, doğada olan yaşanan ve görülenlerin ulaşılabildiği kadarıyla, özgünlükleriyle tanınması, bu yönleriyle çıkarılan sonuçlar, insanı tanıdığı, bildiği nesne üzerinde bir etken haline getirmiştir. Sadece tanıyan ve bilen değil, üzerinde hesaplar yaparak yeni icatlarda bulunmasına; tanıyan ve bilen olmasının ötesine geçmesine imkan sunmuştur. Enerjinin ve canlı hücrenin keşfi böyle bir rol oynamıştır. Bu sayedir ki, matematik ve fen bilimleri evrenin, doğanın, biyolojik yaşamın çok daha fazla tanınmasına, keşif ve buluşların yaşanmasına ve bugüne kadar yaşanan tüm teknolojik gelişmelere yol açmıştır.

18. Yüzyılın sonlarından itibaren yaşanan sanayi devrimi, yapılan tüm bu keşiflere bağlı olarak yaşanmıştır. Kapitalist modernite güçleri de sanayi üzerine kurduğu tekelle, kölelik sistemini, egemenlik, baskı ve sömürü mekanizmasını daha da derinleştirmiş; başta siyaset olmak üzere kendini her yönüyle yapılandırma imkanına kavuşmuştur. Tekelci finans kapitalizm dönemiyle birlikte de küresel boyutta herkesi, her şeyi kapitalist pazarın ayrılmaz bir parçası haline getirmiştir. Dikkat edilirse, yukarıda verilen ve daha da çoğaltılabilecek örneklerde doğada, evrende var olan ve yaşananı tanıma, bilme, anlamlaştırma ile insanda olan bilinç ve eyleme dayalı olarak oluşan özellikler çok belirgindir.

Böyle bir belirginlik içerisinde matematikteki integral kavramının kökü olan “integrare” kelimesi, ontologlar tarafından olduğu kadar; sosyologlar ve antropologlar tarafından da kullanılabilmektedir. Ön insansıdan devralınan, toplumsallaşarak kendini var eden insanın biyolojik varlığını, yaşamının düzenlenişinde öne çıkan birlikte, topluluk halinde var olarak oluşturulan komünal yaşamı da entegre kavramını kullanarak tanımlamak olanaklı bir hale gelmiş olmaktadır. Komünal yaşam içerisinde cins ve yaş gruplarına, beceri ve yapabileceklerine göre yapılan doğal iş bölümü ve doğal iş bölümde toparlayıcı ve oluşturucu rolü ile öne çıkan anacıl yaşam ve ilişki düzeninin varlığı ve belirleyiciliği de böyle bir ele alışı gerekli kılmaktadır. Benzeri bir kabulün, günümüze kadar insanın kendini var ederek geldiği klan, kabile, halk, kavim, ulus gibi toplumsal örgütlenme biçimleri ve cemaatler için de geçerli olduğunu da belirtmek gerekmektedir. Tabii buraya kadar ifade edilenler entegre kavramının bilinçlerde ilk yüklendiği, kazandığı anlamla ilgili olanlardır.

Entegre kavramı ilk kullanımı tamamen pozitif bir anlamla yüklüdür. Böyle olması, insanın toplumsallaşarak var olmasının sonucudur. Bu yönüyle de matematikte olduğu gibi parçaları bir araya getirerek bütünü oluşturma anlamı yüklenen “integrare” kelimesi toplumsal zeminde karşılığını bularak ‘etik’ bir anlam ifade eder bir hale gelmiştir. Bu etik değerler, insanın toplum olarak direnç duvarlarını güçlendirerek varlığını korumasında bir savunma gücü olarak rol oynamıştır. Klanların, kabilelerin, aşiretlerin, halkların, kavimlerin, ulusların, farklı cemaatlerin, kültür ve inanç toplulukların dıştan gelen yabancı istilalara, tehlikelere karşı bir araya gelerek hem kendilerini hem de birbirlerini savunarak, ortak müştereklerde birleşerek hareket etmeleri, tarihten günümüze hep böyle bir anlam ifade etmektedirler. Köleleşmeye karşı Sümerleri dağılışa, Asur ve Roma İmparatorluklarını çöküşe götüren klan ve kabile direnişleri bunun tarihe geçen örnekleridirler. Yine bu örnekleri izleyen tarihin ilerleyen yıllarında Avrupa, Asya başta olmak üzere, farklı anakaralarda insanlığın başına bela olan; monarşi, tiranlık ve diktatörlükler dönemlerinin, toplumsallığını temsil eden örgütlülük ve mücadeleler karşısında yıkılmaktan kendilerini kurtaramaz hale gelmelerini bu kapsamda ele almanın gereği vardır.

Entegre kavramının ifade ettiği bu anlam, toplumsallaşmayı anlatan tüm kavramlar içinde geçerlidir. Ancak kavramların yüklendiği pozitif anlam, kastik katilin sisteminin kadını eve kapatması, insanı toplum olarak var eden hakikatler üzerinde kurduğu tekelle, anlam yitimine uğratılmıştır. Nasıl öz bilinç, öz yönetim, öz savunma, ekonomi, ahlak ve politika, estetik kavramları özünden arındırılarak negatif bir anlamla yüklü kılınmışsa, aynısı entegre kavramının başına da getirilmiştir. Erkeklik; erkek egemenliği ve iktidarla anlamlı kılınan kavramlar olumlanarak kutsallıkla yüklü kılınmıştır. Kadınlık ‘eksik’ görülen, aşağılanan yüklü kılınan kavramlarla tanımlanmıştır. Erkekliğe ve kadınlığa yüklenen bu anlamlarla da insanı toplum olarak var eden temel özelliklerinden, erdemlerinden uzaklaştırarak, kendine yabancılaştırmıştır. Yaşanan bu kaybedişiyle de insan, temel hakikatinden; anacıl yaşam ve ilişki sisteminden uzaklaşmıştır. Bu yünüyle toplum, entegre olma halini; bütünlük, uyum ve tamamlayıcılığını kaybetmiştir. Bununla da kalmayarak ikinci entegre hali olan tarihsellikleri içerisinde öne çıkan toplumsal örgütlenmeleri, farklı inanç, kültür, kimlikler ve sivil toplum örgütlenmeleri olarak da adlandırılabilecek olan cemaat toplulukları arasında asgari müşterek koşullarda oluşturdukları; birlik, ortaklık dayanışma ve ortaklıklar bozulmuştur.

Böylece toplumsallaşarak var olan insanın; kadının eve kapatılması, klanın, kabilenin, aşiretin iç toplumsal örgütlülüğünün bozulması ve yerine erkek egemenliğine dayalı iktidarın, devletin inşasıyla bir bütün olarak da üyelerinin köleleştirilmesiyle iç entegre olma hali bozulmuştur. Sömürgeci tahakküm altında toplumsal örgütlenmeler arasında tehlike ve gelen saldırılara karşı oluşan ortaklaşmaların bozulmasıyla da farklı klan, kabile ve aşiretler arasında olan entegre olma hali önem ve anlamını yitirmeye başlamıştır. Buna rağmen hem toplulukların kendi içerisinde hem de topluluklar arasında entegre halinde olmaya devam eden toplulukların, halkların varlığı da söz konusu olmaya devam etmiştir.

Asimilasyon Entegrasyon Değildir

Anacıl olanla toplum ve toplumun üyelerinin arasında, döneminin toplumsal örgütlenmesinin her birinin diğeriyle olan ilişkisinde hem doğanın hem de insan ve doğa arasındaki uyum, tamamlayıcılık ve bütünlüğü anlatan entegre olma hali bozulmuştur. Buna neden olan da kastik katil ve sisteminin süreklileşen saldırıları olmuştur. Ve bu bozulma, tamamıyla kadının, toplumun ve doğanın aleyhine olan sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Yaşanan bu bozulma ise bir dönüşme değildir. Yine birinin diğeri ile bütünleşerek yeni bir oluşuma analık veya ebelik edilmesi de değildir. Tamamıyla birinin diğeri tarafından yok edilmesi ya da kendini semirtmeye yarayan bir tüketim nesnesi haline getirilmesidir. Bir başka değişle de köleleştirilmesidir. Kastik katilin saldırıları ile başlayan süreçten itibaren kadına, topluma ve doğaya yaşatılanlar hep bu doğrultuda bir yol izlemiştir. Ya birer ölü ya da canlı tüketim nesneleri haline getirilerek ölüden de beter hale getirilmişlerdir. O nedenle birinin diğeri üzerinde tahakkümünü, baskısını, sömürüsünü anlatan egemenlik ilişki biçimleri, entegrasyon kavramının içerdiği anlamın dışındadır.

Entegrasyon parçaların birbirine zarar vermeden, bir araya gelmesi, niteliklerini kaybettirmeden öz ve biçimlerinin korunarak birleşmesi, birbirini onarması, tamamlama yoluyla sağlanan bütünleşmesi olduğuna göre; birinin diğerini yok sayarak egemenliğini, itaati dayatması, bir parçanın diğerinin niteliklerini, özelliklerini bozması, biçiminin törpülenmesine yol açan ilişkilenme biçimleri hiçbir şekilde entegrasyon olarak kabul edilemezler. Aksine gerçekleşen işlem; ‘soğurma’, ‘eritme’ ve asimilasyondur.

Kadın ve erkek arasında kurulan ‘evlilik’ ilişkisine dayalı anne-baba ve çocuklardan oluşan aile de böyle bir anlam ifade etmektedir. Aile, erkek soyu üzerine kurulduğu gibi içerisinde sürekli olarak hep iktidar üretir. Baba iktidar ve onu sırayla en büyüğünden başlayarak erkek çocuklar takip etmektedir. Kız çocuklar ise evin geçici üyeleridirler. Onlar da annelerinin ‘kaderini’ paylaşmakta ve gelin gidecekleri başka bir evde, anne ve babasının oluşturduğu ailenin bir kopyasını oluşturacaktır. Böyle bir aile içerisinde rolü tamamlayıcılık değildir. Erkeğin ektiği, biçtiği, sürdüğü ‘‘tarlası’’ olmaktır!

Kastik katil saldırıları altında kadının eve kapatılması, klan, kabile toplumsallığının dağıtılması ile yaşanan yarılmada, kendini iktidar olarak örgütlendirilen erkek ile boyunduruk altına alınanlar arasındaki ilişki de bir entegrasyon değildir. O da eve kapatılan kadın ile onun üzerinde iktidarını kuran erkek arasında olan ilişkiye benzer bir özellik taşımaktadır. Sömürü, baskı ve egemenlik üzerine kurulu bir ilişkidir.

Bir halkın toprağını işgal temelinde o halkın egemenlik altına alınarak tebaa haline getirilmesi, kimliğini, dilini kullanması, inançlarına göre yaşaması yasaklanarak yok sayılması da entegrasyon değildir. Kültürel bir soykırımdır. Tarihten günümüze kadar bunun yaşanmış örnekleri vardır. Tarihte büyük imparatorluklar kurulmuştur. Eski dünya olarak adlandırılan Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarında hükümdarlıkları altına aldıkları ülkelerde soykırımlar, katliamlar yapmışlardır; büyük göçlere, hastalıklara, kıtlığa neden olmuşlardır. Halkı haraca bağlayıp, kendi askerleri haline getirerek başka ülke topraklarının işgaline, talanına göndermiş ve savaştırmışlardır. Bunu yaparken de kurdukları ilişki hiçbir zaman birbirini kabul eden, tamamlayan, bütünlük oluşturan entegre olma halini almamıştır.

Doğa ile ilişkilerde de bir benzerlik söz konusudur. Tarihselliği içerisinde oluşan doğal toplumda hem doğanın kendi içerisinde hem de toplum ve doğa arasındaki ilişkide uyum, birbirini tamamlama ve bütünlük gibi entegre olarak değerlendirilebilecek bir ilişki biçimi, düzeni vardır. Bir başka ifadeyle ekolojik uyum söz konusuydu. Günümüzde bile doğal toplum ilişki ve yaşam düzenine sahip ya da etkisinin görüldüğü topluluklarda bunu görmek veya izlerine rastlamak mümkündür. Ancak doğal, komünal toplum karşısında kastik katil sisteminin kendini örgütlediği, güçlü ve etkin kılmaya başladığı, hegemonyasını kurduğu coğrafyalarda bu uyum bozulmuştur. Giderek de var olan bu ilişki yerini insanı esas alan bir ilişki düzenine bırakmıştır. Özellikle de kapitalist modernite sisteminin kendini dünyaya hükümran kılmasıyla, daha çokta bilimin ürettiği teknolojinin kullanıldığı, endüstri (sanayileşme) üzerinde kapitalistin tekelini oluşturduğu dönemle (18. Yüzyılın sonlarıyla birlikte) bireyciliği esas alan ilişki düzeni tamamen belirleyici bir hale gelmiştir. Daha önce kadın nasıl erkeğin istediği gibi sürdüğü bir tarla(!) olarak telakki edilmişse, bu dönemle birlikte, doğa aynı mantıkla ele alınarak can çekişir bir hale getirilmiştir. Doğadan alınabilecekler için her türlü yol ve yöntemin kullanılmasını mübah gören; insanın temel düsturu haline getirilen bu düşünce yapısı, insan-doğa ilişkisinin de belirleyeni olmuştur. O nedenle de doğa-insan arasındaki kurulan bu ilişki düzenini hiçbir şekilde entegre olma hali olarak görmek mümkün değildir.

Kapitalist modernitenin insan eliyle oluşturduğu teklikler üzerine kurulan ulus-devlet olgusu da bir entegre hali olarak değerlendirilemez. Yaşanan bu yanılgıda uluslaşmaya dair olan yaklaşımların payı büyüktür. Daha çok ulus denildiği zaman, kapitalist modernite koşullarda tekliklere dayanarak oluşan, oluşturulan iradi bir şekilleniş, tasarım ve yorumla karşılaşılmaktadır. Kapitalizm öncesinde oluşmaya başlayan kavim ve din bilincinin uluslaşmada rolü görülmez. Pazar etrafında yaşanan toplumsallaşma ve siyasallaşma hesaba katılmaz. Aksine her şeyi tekleştiren bir anlayış ve düşünce yapısıyla ulus tanımına gidilir. Buna göre de genel sözlüklerde ‘dil, tarih, ülkü, duygu, gelenek ve görenek birliği olan insanların oluşturduğu topluluk’ olarak tanımlanır. Sosyalistler tarafından da J. Stalin’in tarafından yapılan; dil, toprak, iktisadi yaşam ve kendini kültürel ortaklıkta dile getirilen ruhi şekillenme birliğine dayalı tarih içerisinde oluşmuş kararlı bir insan topluluğu tanımına ulaşılmıştır.

Dikkat edilirse her iki görüşte de ‘teklik’ ve onun yerini tutan ‘birlik’ öne çıkarılmaktadır. Öne çıkan bu tanımlarla devletin, ulusla olan ilişkisi yeniden tasarlanmıştır. Bu tasarımda her şeyin başında gelen, mutlak itaati isteyen, koruyan, kollayan, ödüllendirdiği gibi cezalandıran olarak tanıma kavuşturulmuştur. Hegel’in deyimiyle ‘Tanrının yeryüzüne inmiş hali’ olarak tasvir edilmiştir. Buna göre ‘koruyucu, kollayıcı’ olarak bilinçlere kazınarak ‘Tanrı-Kul’ ikilemin de olduğu gibi; ulus ve devletin birbirinden ayrı düşünülemeyen, birbirini tamamlayıcı öğeler olarak kabul görmesi sağlanmaya çalışılmıştır. Kuşkusuz kurgulanan ulus kavramında birbirinin ardı sıra yerlerini alan ‘tek’ lerin; ‘tek bayrak’, ‘tek devlet, ‘tek millet’, ‘tek vatan’, ‘tek dil’ olarak kutsanmış olmasının da böyle bir kabulün sağlanmasında önemli bir rolü olmuştur. Çünkü kullanılan bu kavramlar devlet-ulus ilişkisini temeli haline getirilerek ‘her şey’ bunlar için ‘andına’ dönüşmüştür. Buna göre de devlet, uluslaşmanın toplumsal örgütlenme biçimi olarak Fransa, Almanya, İngiltere, İtalya gibi ülkelerde, ‘tanrının’ görevini üstlenen bir rolle sorumlu kılınmıştır. Uluslaşma, toplumsal bir örgütlenme olarak değil, üstten, kapitalist sömürü ilişkisi temelinde oluşturulmuştur. Türkiye, Irak, Suriye gibi ülkelerde ‘geliştirilen’ uluslaşmalarda ise devlet ‘Tanrı’ olarak diğer uluslar karşısında üstlendiği role bir de ‘yaratıcı’ unvanını ekleyerek gücünü daha da arttırmıştır.

Hangi biçimde olursa olsun devlet üstlendiği bu rolü, kutsal kitaplar gibi, dokunulmaz kıldığı anayasalarıyla güvence altına almıştır. İster önce uluslaşmanın oluştuğu,isterse devletleşmenin önce oluştuğu ülkelerde olsun her ikisinde de öncelikli olan; ulus değil, devlettir. O nedenledir ki, her iki biçimiyle devlet, uluslaşma ve ulus sorunlarının çözümünde esas çıkış noktası olarak görülmekte ya da öyle kabul edilmektedir. Eğer ulusun oluşturduğu savunulan ‘teklik’ veya ‘birlik’ler tam olarak oluşmamışsa veya öngörülen ‘teklik’ ve ‘birlik’ler yoksa, yine devletin önüne bunları oluşturma görevi konulur. Verilen örneklerde öngörülen ‘teklik’ veya ‘birlik’lerin oluşumunda ya zor, şiddet ya da zamana yayılan asimilasyon izlenen yol ve başvurulan yöntem olarak belirlenir. Bunların hiçbirinin adı, entegrasyon olmaz. Rızasız, zor ve şiddet yoluyla yok ederek varlığına son verme olur. Bu da bir soykırım yöntemi olarak anlam kazanır ve kabul görür.

Bugün bile kendilerini dünyanın en demokratik, özgür ülkeleri gören Avrupa ülkelerinde rızaya dayanmayan, tamamen zora ve inkara dayanan bu yöntem hala geçerliliğini korumaktadır. Fransa’da Brütonların, Korsikalıların ve diğer toplulukların Fransız kültürü içerisinde eritilmek istenmesi, Almanya’da ulus-devletin yerel prensliklerde temsilini bulan farklı inançları bastırarak ‘çözüm’ bulma arayışları, İspanya’da hala Bask sorununun çözülmemiş olması, sürmekte olan ‘tekleştirme’ yönündeki asimilasyonu önceleyen politikalarda olan ısrarın bir göstergesidir. Dünyanın en diktatöryal, otokratik yönetme biçimlerinin hakim olduğu Türkiye, İran, Suriye gibi ülkelerde başta Kürtler olmak üzere, ulus, halk, kültür ve inanç gibi farklı kimliklere sahip topluluklar üzerinde doğrudan şiddet, yasaklama, soykırım, asimilasyon en bariz izlenen yol ve baş vurulan yöntemlerdir.

Buradan hareketle ister kendini en demokratik gören Avrupa’nın kapitalist, ister dünyanın en diktatöryal, otokratik ve faşist kabul edilen ulus-devletleri olsun bunların hepsi ortak olarak ‘tek millet’, ‘tek devlet’, ‘tek dil’, ‘tek vatan’, ‘tek bayrak’ gibi slogan haline getirilen ‘teklik’te buluşmaktadırlar. Savundukları bu tekliklere ulaşılmasında da asimilasyon ve soykırıma varıncaya kadar mübah görülen her türlü yol ve yöntem öne çıkarılır. Bunların hiçbiri, yüklü olduğu anlam itibariyle entegre olma haliyle örtüşmezler.

Negatif Entegrasyon

Eğer bir kavramın önüne ya da ardına bir sözcük ekleniyorsa o zaman buna neden ihtiyaç duyulduğu sorusu akıllara gelir. Entegrasyon kavramının önüne konulan negatif sözcüğü de akıllara böyle bir soru getirmektedir. Bu soruda kuşkusuz neden entegrasyon değil de ‘Negatif Entegrasyon?’ olarak somutluk kazanacaktır.

Doğada yasa, toplumda eğilim olarak yaşanan entegrasyon her zaman doğa ve toplumun yararına bir rol ve işleve sahip olmuştur. Çünkü doğa ve toplumda yaşanan her entegrasyon; varlığın, varlıkların kendi olarak var olmalarını sağladığı gibi, değişim ve dönüşümün bir sonucu olan yeni olanı oluşturulmasında önemli bir yere sahiptir. Bunu doğa olayları ve toplum yaşamın da her yönüyle görmek mümkündür. Bilim insanları da böyle bir gerçeklikten yola çıkarak entegrasyonu yaptıkları icatlara taşımışlardır. Bununla da doğayı, evreni tanıma ve anlama, doğada bulunan element ve alaşımlar hakkında bilgi edinilmesini sağlayarak daha bilinçli, örgütlü ve birbirini bütünleyen bir yaşama sahip hale gelmesine katkı sunmuşlardır. Ancak bu icatlar egemenlik, iktidarcı, köleci uygarlık sistemleri tarafından baskı ve zora dayalı daha fazla sömürü ve güce ulaşmak için doğaya ve topluma karşı kullanılır bir hale getirilmişlerdir.

Egemen iktidar güçleri tarafından esas alınan bu yaklaşımla topluma ait olan kavramların özü boşaltılarak yeniden anlamlarla yüklü kılınmaya başlamıştır. Buna özel bir önem verilmiştir. Bunlara dayalı olarak da topluma, toplumsallığa ait zihinlerde, bilinçlerde, yaşamda ne varsa onları silip-süpürmek ve yok etmek için emarelerine rastlanamaz hale getirecek olan çalışmalara yönelinmiştir. Bu temelde sıfırladıkları zihinleri içeriğini yüklü kıldıkları kavramlarla yeniden inşa etmeye, oluşturmaya başlamışlardır. Kadın, toplum ve doğa karşıtlığı temelinde, içerikli yüklü kılınan kavramlar arasında entegre veya entegrasyon kavramı da yer almaktadır. Kavram olarak entegrasyon kavramının önüne eklenen negatif sözcüğüyle de özünde anlatılan böyle bir gerçeklik olmaktadır. Bunu yaparken de içi boşaltılarak tahribata uğratılan, entegrasyon kavramını yüklü kılan asıl anlamının savunusuna duyulan ihtiyaçtır.

Entegrasyon kavramının sosyoloji ve siyasal bilimi tarafından ödünç alınmasıyla birlikte de birçok kavram gibi, entegrasyon kavramı da özünden boşaltılarak, yeniden içeriklendirilmek istenmiştir. Daha çokta kapitalist kölelik çağıyla birlikte, bilimlerin birbirinden koparılıp ayrı bilim disiplinleri olarak birer toplum mühendisliği temelinde yeniden örgütlendirilmesi böyle bir sonucun ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Bu etki sadece kavramlar boyutuyla sınırlı kalmayarak; düşünce yapıları, toplum ve kapitalizm çözümlemeleri üzerinde de kendisini göstermiştir. Yukarıda yer verilen ulus tanımında bunu çok bariz olarak görmek mümkündür. Öyle ki ulusa dair yapılan bu tanımlamalar, kapitalizme hiçte layık olmayan payelerin verilmesine neden olmuştur. Bununla birlikte, ulusal ‘teklik’lerin oluşturulması adına, farklı dil ve kültürlerin asimilasyonunu olumlanabilmiştir.

Yine farklı kimliklere sahip ulusal toplulukların özgürlük taleplerinin baskı altına alınarak katliamlardan geçirilmesine kapılar açık tutulmuştur. Türkiye Komünist Partisi (TKP)’nin Kürdistan’da yaşanan yerel halk hareketlerini karşısında belirlediği tutum bu konuda örnektir. TKP, Yerel Kürt Hareketlerini ‘gerici, feodal ayaklanmalar’ olarak nitelendirmiş ve sömürgeci devletinin yanında saf tutarak Kürt soykırımı ve asimilasyonuna ortak olmuştur. Hala günümüzde bile ‘Sol’. ‘Sosyalistlik’ adına Kürdistan halkının özgürlük ve demokrasi mücadelesi karşısında bu tutumda ısrar edenler vardır. Bu şekilde ulus-devlet adına onun ‘tek, tekleri’ için katliamlar, soykırımlar, asimilasyonlar olağan kabuller haline getirilmiştir.

Entegrasyon kavramının hiçbir somut dayanağı olmadığı halde asimilasyonla özdeşleştirilmiş olması da böyle bir gerçeklik içerisinde yer almaktadır. Öyle ki, asimilasyonun nihai aşaması olarak tanımlanabilmiştir. Belirli bir parçaya, diğer parçaların eritilerek dahil edilmesi, uyumlu hale getirilmesi olarak bilinçlere yerleştirilmiştir. Böylece entegrasyon kavramı; etimolojik kökeni, matematikteki karşılığı, doğa ve toplumsal zemindeki anlamı, bilim alanında yapılan icatlarla oluşturulan entegre devrelerinde, bütünün parçalarını bir araya getirme, onarma-uyum ve yeniden inşa etme anlamından yalıtılmıştır. Yerine de negatif bir anlam yüklenmiştir.

Ancak entegrasyon kavramına yüklenen bu negatif anlama rağmen sömürgeler, ulusal topluluklar kimliklerine, dillerine, kültürlerine, haklarına sahip çıkmış ve özgürlüklerinden vazgeçmemişlerdir. Bunun bir sonucu olarak da sınıf eksenli sosyalist mücadelelerinin, demokrasi hareketlerin büyük bir gelişme kaydettiği, egemen güçlerin iktidarlarını devirmeye başladığı bir süreçte de varlıklarını kabul ettirmişledir. Özellikle de İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bu kabul ettirişin etkileri kendini daha somut olarak göstermeye başlamıştır.

İkinci Dünya Savaşı sadece dünya halklarının, insanlığın başına bela olan faşizmin yenilgisiyle sonuçlanmamıştır. Bir bütün olarak kapitalist-emperyalist sistem büyük bir yenilgi almıştır. Kapitalist-emperyalist sistem karşısında kendini bir güç haline getiren SSCB, Doğu Avrupa ülkeleri, Çin gibi devletlerin varlığı dünya ölçeğinde yeni dengelerin kurulmasına neden olmuştur. Birleşmiş Milletler (BM) ise bu dengenin temsilinin sağlandığı uluslararası bir kurum olarak varlık göstermiştir. Oluşan bu uluslararası denge, uluslararası alanda değişimlere neden olmuştur. Bunun bir sonucu olarak görülmeyen, dikkate alınmayan, çözümsüz bırakılan sorun görünür olmaya, dikkate alınmaya, çözümü doğrultusunda adımlar atılmaya başlamıştır. Sömürge halklar ve ulusal sorunlarda bunlar arasında yerini almıştır. Bu doğrultuda BM kararlar almaya başlamıştır. Alınan bu kararlarda İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan dengelerin önemli bir etkisi olmuştur.

Bu süreçle birlikte de sosyoloji ve siyasal bilim tarafından entegrasyon; toplumsal bir grubun ortak değer ve kurallar çerçevesinde bütüne uyumu ve bir toplumdaki farklılıkların düzenli bir bütünlük oluşturma süreçleri şeklinde tanımlanır bir hal almıştır. Böyle de olsa, kavramın farklılıkların bir aradalığı, verimlilik ve işlevsellik kazanmasını içeren pozitif anlamı bir tarafa bırakılarak, sonradan yüklenen negatif içerik esas alınmaya devam etmiştir. İkinci Dünya Savaşı’nda genç ve çalışacak nüfusun azaldığı Avrupa ülkelerinde çok somut olarak kendini göstermiştir.

Avrupa ülkelerinde kapitalist köleci sömürü sistemi tarafından ucuz iş gücü ihtiyacını karşılamak için, dışarıdan getirilen işçiler üzerinde bir politika uygulamaya konulmuştur. Zamanla yabancı işçilerin aile ve yakınlarını yanlarına getirmeleri ile orada kalıcılaşmaya başlamaları nüfus yoğunluğunda da bir artışa neden olmuştur. Yine oluşan bu nüfus yoğunluğunun fabrika ile ev arasında kalan bir yaşamın dışına çıkmaya, sosyal ilişki ve yaşama dahil olmaya başlamaları, birçok alanda o ülke halkıyla ilişki halinde olunmasına yol açmıştır. Kurulan bu ilişkiler içerisinde farklı dil, kültür, kimlik, yaşam tarzı ve biçimleriyle karşılaşılmıştır. Oluşan bu farklılık bir zenginlik olarak kabul edilmek yerine, Avrupa devletleri tarafından aşılması, çözülmesi gereken bir sorun olarak ele alınmıştır. Bunun bir sonucu olarak da yabancı işçiler, aile ve yakınları yaşanılan ülke de ulus-devletin negatif anlamla yüklü kılınarak, entegrasyon politikalarının muhatabı haline getirildiler. Bu politikayla ‘uyum’ adı altında yabancı işçiler kendi dil, kültür ve kimliklerine yabancı kılınarak asimile edilmek istenildi. Bu amaç doğrultusunda bulundukları ülkenin dilini öğrenmeleri için ücretsiz zorunlu dil kursları açıldı; teşvik amaçlı ‘sosyal yardım’ adı altında primler verilmeye başlandı. Elde edilen sonuçlara bağlı olarak da ‘ödüllendirmeler’ gündeme getirildi. Böylece, o ülkenin dilini konuşan, kültürün yaşayan vatandaşları haline gelindi. Bunun bir sonucu olarak gelen ilk nesil yabancı işçilerin çocukları ve onları izleyen sonraki nesiller dil, düşünce, kültür ve yaşam biçim ve tarzlarında değişime uğratıldılar. ‘Uyum’ adı altında asimile edilerek ‘beyaz soykırıma’ tabi tutuldular.

Günümüzde ise daha çokta reel sosyalizmin çözülmesinden (1990) sonra entegrasyon kavramına içertilen negatif anlamın kapsamı daha da genişletildi. Sistem dışı güçlere karşı, o güne kadar öncelikli olan şiddet ve fiziki imha seçeneği reddedilmeden, en az onlar kadar tehlikeli olan farklı yöntemler devreye konuldu. Sistem içileştirmeyi hedefleyen politikalar geliştirildi. ‘Ya içine gir kendine benzeştir ya da içine al dönüştür’ söyleminde anlam kazanan bu politika ve uygulamaya konan yöntemlere de entegrasyon adı verildi. Bununla da amaç değişmedi sadece amaca ulaşmak için kullanılan yöntemlerde değişiklik yapıldığı anlaşılmış oldu.

Bu yönüyle de içerik olarak entegrasyon, özel savaşla yüklü kılınarak anlamlaşan bir kavram haline getirildi. Bu temelde de BM’den, ABD’ye, TC’ye varıncaya kadar kapitalist modernite sisteminin parçası olan devletlerden, siyasi, askeri, mali vb. tüm kurum ve kuruluşların ajandalarında negatif ‘entegrasyon’, doğrudan şiddetle, imhayla, fiziki soykırımla olmuyorsa ‘beyaz soykırım’la (asimilasyon), bu da olmuyorsa içine sızarak kendine benzeştirme ve dönüştür talimatının yer aldığı bir plan konuldu.

Uygulamaya konan bu yöntemi 1999’da Birleşmiş Milletlerce kapsamlı inceleme ve araştırmaya dayalı sonuçlara dayanarak hazırlanan, 2006 yılında yayınlanan, 2023 yılına kadar birkaç kez güncellenen ve ‘Integrated Disarmament, Demobilization and Reintegration Standards (IDDRS)-Entegre Silahsızlandırma, Terhis, Yeniden Topluma kazandırma) olarak adlandırılan belgede görmek mümkündür. Uluslararası alanda genel geçer olarak kabul gören bu belgeyle görünürde ‘silah bıraktırma’ öne çıkarılmaktadır. Ama kapsamı çok daha geniş ve boyutlu tutulmaktadır. O nedenle de adından da anlaşılacağı gibi salt ‘silahların bırakılmasıyla’ sınırlı değildir ve entegrasyon kavramının gerçek anlamıyla da hiçbir alakası yoktur. Çünkü hedefinde entegre olma halinin oluşması değil, sistemiçileştirme vardır.

15 Ekim 2025 tarihini taşıyan David L. Philips adının altında olduğu Amerika Dış Politikası Ulusal Komitesi tarafından hazırlanan ‘PKK’nin Silahsızlandırılması, Terhis Edilmesi ve Yeniden Entegre Edilmesi’ adıyla yayınlanan raporda BM’nin hazırladığı raporla tamamıyla bir paralellik arz etmektedir. Farkı ise; PKK üzerinde odaklanılarak özel savaş planlaması olma karakterinin çok bariz bir şekilde öne çıkarılmış olmasıdır. 15 Haziran 2026 tarihinde haber bültenlerine taşınan Cihad İslam Yılmaz adıyla, İndependent’te ‘MİT’in terörle mücadele stratejisi: Çözülme eşiği’ başlığıyla yayınlanan yazı ise, bahsi geçen raporlarla amaç ve hedef olarak belirlenen PKK’ye karşı özel savaş olarak nasıl uygulamaya konulduğunun bir delili olma gibi özellik taşımaktadır.

Sonuç

Anadolu ve Kürdistan coğrafyası üzerinde 1071 Malazgirt’ten 1800’lerin başlarına kadar geçen yedi yüz yılı aşan bir süre, içerisinde bazı ara kesintiler yaşansa da, Kürt ve Türk/Türkmen aşiretleri, beylikleri, boyları arasında birbirlerini kabul temelinde bir ilişki var olmuştur. Ortak tehlikelere karşı güçlerini birleştirdikleri gibi, yaşadıkları toprakları da birlikte savunmuşlardır, bir yönüyle aralarında bir entegre halini yaşamışlardır. Kürtler, Osmanlı devletiyle olan ilişkilerini, 19. Yüzyıldan 20.Yüzyılın başlarına kadarki yıllarda bozulan ilişkilerini, Birinci Dünya Savaşı yıllarında yeniden onarmak istemiştir.

1924’den sonra ise, o güne kadar olan karşılıklı kabul ve uyuma dayalı ilişkiler yerini Kürt inkârı ve soykırımına bırakmıştır. Kürtler, inkâr edilerek fiziki ve kültürel soykırım altında ulus-devlet Türkü haline getirilmek istenmiştir. Bu temelde, Kürdistan, Türk Devleti tarafından tek yanlı özel-kirli savaş saldırılarının hedefi olmuştur.

Türkiye’de entegrasyon kavramı daha çok, Amerika Dış Politikası Ulusal Komitesinin 15 Ekim 2007 tarihli ABD’nin yayınlanan rapordan sonra gündeme gelmiştir. Ancak TC. Devleti raporu almakla birlikte, bunun kavramını kullanmadan ona negatif bir anlam yükleyerek uygulamaya koymuştur. Buna bağlı olarak da asimilasyon ve toplum kırım politikalarına hız verilmiş; gençliğe ve kadına yönelik özel politikaları devreye konulmuştur. Uyuşturucu kullanımı ve fuhuş yaygınlaştırılmış, spor ve sanatı etkili kullanma çabaları öne çıkarılmıştır. Kürt sorunun çözümünde ‘açılım’ adı altında beklenti yaratma ve özgürlük mücadelesinden halkı uzaklaştırma amaçlı demagojik söylemler öne çıkarılmıştır. İhanetçi ‘Kürtlüğü’ geliştirme çabaları içerisine girilmiştir. Kürdistan Özgürlük Hareketine karşı negatif politikalar belirlenerek devreye konulmuştur. 15 Haziran 2026 tarihli MİT belgesinde yer verilen politikalar hep bu temelde belirlenerek uygulanmıştır.

Kimler tarafından ne amaçla yayınladığı tartışma konusu bu belgede hiçbir şekilde entegrasyon kavramına yer verilmemiştir. Yine ‘Terörle mücadele’ üzerine kurgulanan sözcükler dışında farklı anlama gelecek olan herhangi bir kelime ve cümle kullanılmamıştır. O nedenle Türkiye’de ulus-devletin Kürtlere karşı gerçek anlamıyla entegrasyonla bağlantılandırılabilecek herhangi bir politikadan bahsetmek mümkün değildir. Aksine Kürtleri fiziki ve kültürel soykırımla ulus-devletin Türkü haline getirilmesi, esas olan bir plan olarak canlı tutulmaktadır. Kürtlerin entegrasyonuyla (negatif anlamda) yapılmak istenen de böyle bir planın tamamlanmasıdır.