Tarihin Topluma İadesi ve Demokratik Entegrasyonun Tarihsel Zemini
Esra Bilen
“Bugün gibi bir günde
Sonumla başlangıcımın buluştuğu yerde olacağım”[1]
Giriş
Modern tarih anlayışı büyük ölçüde devletlerin tarihidir. Tarihin öznesi olarak devletler kabul edilirken toplum çoğu zaman bu anlatının arka planına itilir. Böylece insanlığın büyük kısmını oluşturan toplumsal tarih görünmez hale gelirken, devletlerin birkaç bin yıllık tarihi insanlığın ortak tarihiymiş gibi sunulur, ancak burada temel bir sorun vardır; Tarih devletle başlatıldığında, devlet kurmayanlar da tarihin dışına itilmektedir. İlk toplumlar, komünal yaşam biçimleri, sözlü kültürler, halkların toplumsal hafızaları ve devlet dışındaki siyasal deneyimler tarihin merkezinden uzaklaştırılmaktadır. Böylece tarihin ölçüsü toplum değil devlet haline gelmektedir. Devletin tarihin doğal öznesi olduğu fikri sadece modern tarih yazımının değil, uzun bir felsefi geleneğin de ürünüdür. Platon’dan Hegel’e uzanan idealist çizgide toplum çoğu zaman kendi başına kurucu bir güç olarak değil devlet içinde anlam kazanan bir alan olarak düşünülür. Platon’da düzen, ruh ile devlet arasında kurulan hiyerarşik analojiyle açıklanır; akıl yöneten, diğer güçler ona tabi olan konumdadır. Devlet de bu düzenin siyasal biçimi olarak ele alınır.[2] Hegel’de ise devlet, tarihsel aklın gerçekleşme alanına dönüşür. Dünya tarihinde asıl söz konusu olanın devlet kurmuş halklar olduğu, insanın tinsel değerini devlet yoluyla kazandığı ve devletin özgürlüğün nesnelleştiği alan olduğu açıkça ifade edilir.[3]
Bu yaklaşımda devlet, toplumdan kopuk ya da onun dışında duran bir yapı olarak değil toplumun kendi etik özünü gerçekleştirdiği en yüksek siyasal biçim olarak düşünülür. Aile ve sivil toplum bu bütünün uğraklarıdır ve kendi anlamlarını devlet içinde tamamlarlar. Marx’ın Hegel eleştirisinin önemi tam da burada ortaya çıkar. Marx, Hegel’in aileyi, toplumu ve devleti nesnel ahlaklılığın ardışık dereceleri olarak kurduğunu ve gerçek ilişkileri tersine çevirerek devleti özne, toplumu ise onun yüklemi haline getirdiğini ileri sürer. Marx’a göre gerçek hareket tersinedir. Devlet, toplumun dışında kendi başına var olan bir idea değildir. Toplumsal ilişkilerin, çelişkilerin, sınıfsal ve siyasal mücadelelerin tarihsel ürünüdür. Bu nedenle Marx, Hegel’in idealist kurgusunun devletin toplumsal temellerini görünmez kıldığını savunur.[4]
Tarihin devletle başlatılması işte bu felsefi zeminden beslenir. Devlet aklın, düzenin, ilerlemenin ve özgürlüğün taşıyıcısı kabul edildiğinde, devlet dışındaki toplumsal deneyimler tali hale gelir. İlk toplumlar, halkların ortak hafızaları ve devlet dışı siyasal deneyimler tarihin merkezinden uzaklaştırılır. Tarihin ölçüsü toplum değil devlet olur. Devlet kurmuş olanlar tarihin kurucu öznesi sayılırken, devlet biçiminde örgütlenmeyen toplumsal varlıklar eksik, geri ya da tarihsiz gösterilir. Oysa insanlık tarihi devletlerin tarihinden ibaret değildir. İnsanlığın en uzun dönemini devletli uygarlık değil, toplumsal yaşam biçimleri oluşturmuştur. İlk ortak yaşam deneyimleri, ahlaki-politik değerler, dayanışma, paylaşım ve karşılıklılık ilişkileri devletlerden çok daha eski bir toplumsal tarihe aittir. Abdullah Öcalan’ın “tarih günümüzde gizli ve biz tarihin başlangıcında gizliyiz” tespiti bu açıdan önemlidir. Bugünü anlamak için yalnızca devletlerin tarihine değil, görünmez kılınan toplumsal tarihe bakmak gerekir. Tarihin başlangıcında gizli olan şey devlet değil, toplumdur. İnsanlığın ilk örgütlenme biçimleri, ilk ortak yaşam, ilk ahlaki ve politik değerler bu toplumsal tarihin içerisinde şekillenmiştir. Bu nedenle tarihin devlet kurmaya indirgenmesi yalnızca tarihsel bir hata değildir. Aynı zamanda siyasal bir tercihtir. Devleti tarihin merkezine yerleştiren her anlatı, kaçınılmaz olarak toplumun tarihsel rolünü küçültür. Devlet kurmayı uygarlığın ölçütü haline getiren her yaklaşım ise devlet kurmayan halkları eksik, başarısız ya da tarihsiz göstermeye başlar. Böylece tarih üzerinde kurulan egemenlik, toplum üzerinde kurulan egemenliğin en kalıcı biçimlerinden biri haline gelir.
Bugün demokratik entegrasyon tartışmalarının karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri de budur. Çünkü halkların ortak yaşamının önündeki engeller sadece güncel siyasal krizlerden kaynaklanmamaktadır. Bu engellerin önemli bir kısmı, tarihin nasıl yazıldığıyla ve kimler adına yazıldığıyla ilgilidir. Halkların birbirleriyle kurdukları ilişki kadar, tarihle kurdukları ilişki de belirleyicidir. Bu yazı, tarihin devlet kurmaya indirgenmesinin nasıl bir ideolojik zemin yarattığını, ilk toplumların neden görünmez kılındığını, halkların hangi mekanizmalarla tarihsizleştirildiğini ve demokratik entegrasyonun neden aynı zamanda tarihsel bir tanınma ve yüzleşme süreci olduğunu tartışmaya çalışmaktadır.
Negatif Entegrasyonun İdeolojik Zemini
Tarih yalnızca geçmişi anlatan bir bilgi alanı değildir. Aynı zamanda bugünü meşrulaştıran ve geleceği biçimlendiren bir anlam alanıdır. Kimlerin tarihin öznesi olarak kabul edildiği, kimlerin görünmez kılındığı, hangi olayların hatırlandığı ve hangilerinin unutturulduğu doğrudan siyasal bir meseledir. Zira tarih yazımı hiçbir zaman sadece geçmişe ilişkin değildir, aynı zamanda iktidarın kendisini nasıl kurduğuna ilişkindir. İdealist tarih anlayışı geçmişi doğrusal bir ilerleme olarak okur. Tarih, başlangıcından itibaren tek bir yöne doğru ilerleyen büyük bir hareket gibi düşünülür. Her dönem kendinden sonrakini hazırlayan zorunlu bir basamak haline gelir. Böyle bir tarih tasavvurunda farklı toplumsal gelişme çizgileri aynı anda var olamaz; yalnızca aynı hedefe farklı hızlarda yürüyen toplumlar vardır. Çizginin sonunda devlet yer alır. Devlet artık tarihsel süreç içerisinde ortaya çıkmış kurumlardan biri değil, tarihin ulaşması gereken son biçimdir. Bugüne yerleşen tarih anlayışı da bu şekilde ortaya çıkar. İnsanlık tarihini devletlerin tarihi olarak okur. Sümerlerle başlar, imparatorluklarla devam eder, ulus-devletlerle günümüze ulaşır. Tarihin merkezinde devlet vardır. Toplum ise çoğu zaman bu büyük anlatının içerisinde silik bir arka plan olarak yer alır. Bu yaklaşımın kendisi ideolojik bir tercihtir. Zira tarihin başlangıcını devlet olarak kabul ettiğiniz anda, devlet öncesi bütün toplumsal deneyimleri de ikincil hale getirmiş olursunuz. İnsanlığın on binlerce yıllık toplumsal birikimi birkaç satırlık giriş bilgisine dönüşürken, devletlerin birkaç bin yıllık tarihi insanlık tarihinin tamamıymış gibi sunulur. Tarih, devletin ortaya çıkışını açıklayan bir anlatıya dönüştüğünde, devlet öncesindeki toplumsal yaşam “henüz tamamlanmamış” bir evre gibi okunmaya başlanır. İlk toplumlar, komünal örgütlenmeler ya da yerel siyasal yapılar kendi tarihsel bütünlükleri içerisinde değerlendirilmez, devletin yokluğu üzerinden tanımlanır. Devlet tarihsel bir olgu olmaktan çıkar ve tarihsel değerin ölçüsüne dönüşür.
Oysa yukarıda da değinildiği üzere insanlık tarihinin büyük bölümü, devletlerin ortaya çıkışından çok önce şekillenen toplumsal yaşamın tarihidir. Bu gerçek bir tek tarih yazımı açısından değil, demokratik entegrasyon tartışmaları açısından da belirleyicidir. Tarih devletle başlatıldığında, devlet dışında gelişen toplumsal yaşam biçimleri de ister istemez eksik ve geçici kabul edilmeye başlanır. Eğer devlet insanlığın kaçınılmaz kaderiyse, devlet dışında kalan bütün toplumsal varlıklar da tarihin dışında kabul edilecektir. Negatif entegrasyonun düşünsel zemini burada oluşur. Tarih tek çizgili bir ilerleme olarak kurulduğunda, bu çizginin dışında kalan her toplumsal deneyim eksiklik üzerinden okunur. Farklı olan artık başka bir toplumsallık değildir, henüz devlet biçimine ulaşamamış olandır. Çeşitlilik tarihsel bir zenginlik olmaktan çıkar, gelişmişlik derecesine indirgenir. Negatif entegrasyon yalnızca farklılıkların bastırılması değildir. Aynı zamanda farklılıkların tarihsel varlığının görünmez hale getirilmesidir. Halkların, inançların, kültürlerin ve toplumsal kimliklerin ortak yaşam içerisinde eşit özneler olarak yer almasını engelleyen şeylerden biri de budur. Görünmez kılınan bir geçmiş, zamanla görünmez kılınan bir bugüne dönüşür. Devlet merkezli tarih anlayışı bu nedenle salt bir tarih okuması değildir. Aynı zamanda bir iktidar teknolojisidir. Devlet kuranlar ilerlemenin taşıyıcısı ve tarihin öznesi ilan edilirken, devlet kurmayanlar geri kalmışlığın simgesi ve tarihin nesnesi haline getirilir. Böylece tarih, toplumsal çeşitliliğin değil siyasal merkezileşmenin hikayesi olarak anlatılmaya başlanır. Siyasal dışlama da çoğu zaman bu tarihsel dışlamayla meşruluk kazanır. Tarihin öznesi olarak kabul edilmeyen bir toplumsallığın siyasal özne olarak tanınması giderek zorlaşır.
Abdullah Öcalan’ın uygarlık çözümlemelerinde üzerinde durduğu temel noktalardan biri de budur. Uygarlığın tarihini sadece devletlerin ve iktidar aygıtlarının tarihi olarak okumak, toplumun tarihsel rolünü görünmez hale getirmektedir. Oysa uygarlığın karşısında ve yanında sürekli varlığını sürdüren bir toplumsal tarih de bulunmaktadır. Devletli uygarlık kendisini tarihin tamamı gibi sunarken, toplumun tarihini kendi gölgesi altında bırakmaktadır. Zira bugün birçok halkın yaşadığı temel sorunlardan biri tek başına siyasal haklarının inkar edilmesi değildir, tarihsel varlıklarının da inkar edilmesidir. Egemen tarih anlatısı içerisinde yer bulamayan halklar zamanla tarihin dışına itilir. Tarihin dışına itilenler ise siyasal olarak da dışlanmaya daha açık hale gelir. Bu nedenle tarihsizleştirme, inkar politikalarının en etkili biçimlerinden biridir. Ve yine demokratik entegrasyon tartışması aynı zamanda tarih tartışmasıdır. Çünkü demokratik entegrasyonun önündeki en büyük engellerden biri yalnızca siyasal eşitsizlikler değildir. Halkların birbirlerini ve kendilerini hangi tarih içerisinde gördükleri de belirleyicidir. Eğer tarih yalnızca devletlerin tarihi olarak okunmaya devam ederse, toplumun demokratik hafızasına ulaşmak mümkün olmayacaktır. İşte demokratik entegrasyon bu tekil tarih anlayışına itiraz eder. Farklı toplumsal deneyimleri aynı tarih çizgisine yerleştirmeye çalışmaz. Her toplumsallığın kendi tarihsel gelişimini tanır ve ortak yaşamı da bu çoğulluğun üzerine kurar. Negatif entegrasyon ise tek bir tarih anlayışını evrensel kabul ederek farklı toplumsal hafızaları bu çizgi içerisinde eritmeye çalışır. Yani sorun tarihin nasıl düşünüldüğüne ilişkindir. Bu sebeple tarihin devletle başlatılmasına yönelik eleştiri demokratik toplumun yeniden inşası açısından güncel ve yaşamsal bir meseledir. Halkların ortak geleceği ancak ortak geçmişin üzerindeki egemenlik perdesi kaldırıldığında görünür hale gelebilir.
İlk Toplumlar Neden Görünmez Kılındı?
İlk toplumların tarih yazımındaki sessizliği, eldeki bilgilerin yetersizliğiyle açıklanamaz. Son yarım yüzyılda antropoloji, arkeoloji ve tarih alanında yürütülen çalışmalar, devlet öncesi topluluklara ilişkin bilgi birikimini önemli ölçüde genişletti. Buna rağmen tarih anlatılarının büyük bölümü insanlık serüvenini devletlerin yükselişi üzerinden kurmayı sürdürüyor. Sorun bilgi eksikliği değil, hangi bilginin tarihsel değer taşıdığına ilişkin kabuldür. Resmi tarih anlatıları ilk toplumları çoğunlukla “devlet öncesi” kavramıyla tanımlar. İlk bakışta masum görünen bu tanımlama, bütün bir dönemi başka bir yapının yokluğu üzerinden tarif eder. İlk toplumlar kendi toplumsal özellikleriyle değil, henüz devlet kurmamış olmalarıyla anlam kazanır. Tarihsel özne yine devlet olur. Toplum ise devletin ortaya çıkmasını bekleyen bir ara evreye indirgenir. Bu yaklaşım, ilk toplumların siyasal kapasitesini de görünmezleştirir. Devletin bulunmaması, toplumsal düzenin de bulunmadığı anlamına gelmez. Akrabalık ilişkileri, ortak üretim biçimleri, kolektif karar alma mekanizmaları, karşılıklılık ilkesi ve ahlaki yükümlülükler, insan topluluklarının binlerce yıl boyunca yaşamlarını sürdürebilmelerini sağlayan temel örgütlenme biçimleriydi. Malinowski’nin saha araştırmaları, devlet aygıtı bulunmayan toplumlarda yaptırım gücü yüksek örf, gelenek ve karşılıklı sorumluluk ağlarının toplumsal düzeni sağlayabildiğini göstermiştir.[5]
Pierre Clastres’in çalışmaları ise tartışmayı daha ileri taşır. Uzun süre antropolojide hakim olan anlayış, ilk toplumları “henüz devletleşememiş” yapılar olarak değerlendirmişti. Clastres bu varsayımı tersine çevirir. Bazı toplumların devlet kuramadıkları için değil, siyasal iktidarın merkezileşmesini engelleyen mekanizmalar geliştirdikleri için bu biçimde örgütlendiklerini ileri sürer.[6] Başka bir ifadeyle, devletleşmeye karşı kendi siyasal örgütlenmelerini uzun süre korudukları için bu biçimde örgütlendiklerini söyler. Böyle bakıldığında ilk toplumlar eksik bir siyasal gelişmenin değil, farklı bir siyasal tercihin ifadesi olarak okunmaya başlanır. Bu tartışma bir tek antropolojiyi ilgilendirmez. Tarihin nasıl kurulduğuna ilişkin temel kabulleri de sarsar. Devlet dışındaki toplumsal örgütlenmeler kendi içinde sürdürülebilir siyasal formlar geliştirebildiyse, devlet artık tarihin zorunlu sonucu olarak görülemez. Devlet, birçok tarihsel ihtimalden sadece biri haline gelir. Tarih tek çizgili ilerleme fikrinden uzaklaşır ve farklı toplumsallıkların birlikte var olduğu çoğul bir zemine kavuşur.
Öcalan’ın demokratik uygarlık çözümlemeleri de bu çoğulluğu esas alır. Uygarlık tarihini bir tek devletli gelişmeler üzerinden okumaz. Devletli uygarlığın yanında ve çoğu zaman ona rağmen varlığını sürdüren demokratik toplumsal çizgiye dikkat çeker. Bu yaklaşım, ilk toplumları geçmişte kalmış ilkel yapılar olarak değil, insanlığın ahlaki ve politik birikiminin temel kaynaklarından biri olarak değerlendirmeyi mümkün kılar. İlk toplumların görünmez bırakılması, toplumun kendi kurucu kapasitesinin unutulmasına yol açan epistemolojik bir tercihtir. İnsanlık tarihinin en uzun dönemini oluşturan toplumsal deneyim silikleştikçe, devlet insan yaşamının tek mümkün örgütlenme biçimi gibi görünmeye başlar. Tarih, toplumsal çeşitliliğin hafızasını taşımak yerine belirli bir siyasal modelin meşruiyetini yeniden üretir. İlk toplumların görünmezleştirilmesi ile halkların tarihsizleştirilmesi aynı düşünsel mekanizmanın ürünüdür. Birinde toplumun devlet öncesindeki varlığı değersizleştirilir, diğerinde devlet dışındaki halkların tarihsel sürekliliği önemsizleştirilir. İkisi de aynı ölçüte dayanır ve tarihin değeri, toplumun kendisinden değil, devletle kurduğu ilişkiden türetilir.
Halkları Tarihsiz Kılmak
İlk toplumların görünmez kılınması ile halkların tarihsiz bırakılması aynı tarih anlayışının iki farklı sonucudur. Birinde toplum devlet öncesine hapsedilir, diğerinde halklar devlet dışına itilir. Her iki durumda da tarih, toplumsal çeşitliliği görünür kılan bir alan olmaktan çıkar ve devletin meşruiyetini yeniden üreten ideolojik bir zemine dönüşür. Bu nedenle tarihsizleştirme, geçmişe ilişkin bir çarpıtma değil, negatif entegrasyonun en etkili araçlarından biridir. Negatif entegrasyonun temel karakteri, farklılıkları tanımak değil, onları egemen merkezin siyasal ve tarihsel sınırları içerisinde yeniden tanımlamaktır. Mesele tek başına farklılıkların bastırılması değildir. Daha önce de vurgulandığı gibi, farklılıkların kendi tarihsel varlıklarından koparılarak egemen tarihin içerisinde yeniden anlamlandırılmasıdır. Bir halkın tarihini inkar etmek kadar, onu egemen tarihin bir uzantısı olarak anlatmak da tarihsizleştirmenin farklı biçimleridir.
Ulus-devletin inşa süreçleri bu bakımdan dikkat çekicidir. Modern ulus-devlet sadece ortak bir yurttaşlık hukuku üretmez aynı zamanda ortak bir geçmiş de üretir. Bu geçmiş ise çoğu zaman çoğul toplumsal hafızaların buluştuğu bir tarih değildir. Aksine, farklı toplumsal deneyimlerin tek bir ulusal anlatı içerisinde eritildiği siyasal bir kurgudur. Böylece tarih, toplumsal çoğulluğun değil, siyasal tekliğin kurucu unsuru haline gelir. Bu noktada tarihsizleştirme, fiziksel imha ya da açık inkar kadar görünür değildir. Çoğu zaman daha incelikli biçimlerde işler. Bir halkın dili bütünüyle yasaklanmasa da tarihsel sürekliliği kesintiye uğratılır. Kültürü folklorik bir unsur olarak kabul edilirken, o kültürü ortaya çıkaran toplumsal hafıza görünmez kılınır. Geçmişi bütünüyle reddedilmese bile, egemen tarihin dipnotuna dönüştürülür. Böylece halk yaşamaya devam eder fakat kendi tarihinin öznesi olmaktan uzaklaştırılır. Tarihsizleştirme tek başına geçmişin kaybı değildir, bugünün siyasal sınırlarını da belirleyen bir müdahaledir. Çünkü kendi tarihini kuramayan ya da kurmasına izin verilmeyen bir toplum, siyasal varlığını da çoğu zaman başkalarının tanımladığı sınırlar içerisinde ifade etmek zorunda kalır. Tarihsel öznenin yerini siyasal nesne alır. Negatif entegrasyonun başarısı da burada ortaya çıkar. Halkları ortadan kaldırmadan, onları kendi tarihsel hakikatlerinden uzaklaştırarak egemen merkezin içerisinde yeniden konumlandırır.
Devletli uygarlık yalnızca ekonomik ve siyasal bir merkezileşme yaratmamış aynı zamanda bilgi, tarih ve hafıza üzerinde de tekelleşmiştir. Devletin tarihi uygarlığın tarihi olarak sunulurken, toplumun tarihi ikincilleştirilmiş ve böylece halkların tarihsel sürekliliği görünmez hale getirilmiştir. Bu sebeple demokratik toplum perspektifi sadece yeni bir siyasal örgütlenme önerisi değildir. Aynı zamanda tarihin devlet merkezli okunmasına yönelik bir itirazdır. Bu itiraz, ilk toplumların yeniden tartışılmasını da anlamlı kılar. İlk toplumlara yönelmek, geçmişte ideal bir dönem aramak değildir. Devlet merkezli tarih anlayışının görünmez kıldığı toplumsal sürekliliği yeniden görünür hale getirmektir. Clastres’in devlet öncesi toplumlara ilişkin çözümlemeleri ile Malinowski’nin toplumsal düzenin devlet aygıtı olmaksızın da kurulabildiğine ilişkin tespitleri bu nedenle yalnızca antropolojik veriler değildir. Devletin tarihin zorunlu sonucu olduğu yönündeki kabulü sorgulayan güçlü tarihsel kanıtlardır.
Tarihsizleştirmenin en ağır sonuçlarından biri de halkların birbirleriyle kurdukları ilişkinin devlet merkezli tarih üzerinden şekillenmesidir. Egemen tarih anlatısı, halkları ortak bir toplumsal geçmişin özneleri olarak değil, devletin merkezine olan yakınlıklarına göre tanımlar. Böylece farklı halklar arasındaki tarihsel ilişki, karşılıklı tanınma yerine hiyerarşik bir kabule dayanır. Demokratik entegrasyonun önündeki en önemli engellerden biri de budur. Çünkü ortak yaşamın zemini, farklılıkların tarihsel varlığının tanınmasına değil, egemen tarihe uyum göstermelerine bağlanmaktadır. Yani tarihsiz bırakılan halklar meselesi sadece geçmişin nasıl anlatıldığına ilişkin değildir. Aynı zamanda geleceğin nasıl kurulacağına ilişkindir. Tarihsel olarak görünmez bırakılan bir halkın demokratik ortak yaşamın eşit kurucu öznesi haline gelmesi, ancak kendi tarihsel hakikatinin tanınmasıyla mümkündür. Demokratik entegrasyonun toplumsal zemini de burada başlamaktadır. Çünkü demokratik entegrasyon, halkların ortak bir tarihe sahip olmalarını değil birbirlerinin tarihsel varlığını tanımalarını esas alır. Bu noktada tartışma bizi kaçınılmaz olarak Kürt halkının tarihsel anlatısına götürmektedir. Devlet kurmaya indirgenen tarih anlayışının en yoğun biçimde uygulandığı örneklerden biri olan Kürtler, bir tek siyasal olarak değil tarihsel olarak da görünmez kılınmaya çalışılmıştır. Dolayısıyla tarihsizleştirmenin somut siyasal sonuçlarını tartışmak, aynı zamanda devlet merkezli tarih anlayışının Kürt meselesindeki yansımalarını tartışmayı da zorunlu kılmaktadır.
Devlet Kurmaya İndirgenen Tarih Tezi
Tarih yazımının en dikkat çekici özelliklerinden birinin, siyasal örgütlenmeleri kendi toplumsal bağlamlarıyla değil, merkezi devletle kurdukları ilişki üzerinden değerlendirmesi olduğunu söyledik. Uzun ömürlü imparatorluklar tarih sahnesinin başlıca aktörleri olarak anlatılırken, daha yerel ölçekli siyasal oluşumlar çoğu zaman dipnotlara sıkıştırılır. Tarihin ölçüsü siyasal varlığın kendisi değil, kurduğu merkezi egemenliğin kapsamı haline gelir. Kürt tarihine ilişkin yerleşik kabullerin önemli bir bölümü de bu bakış açısından beslenmektedir. Yaygın anlatılarda Kürtler çoğu zaman devlet kuramamış bir topluluk olarak tanımlanır. Tarihsel veriler bu genellemeyi doğrulamaz. Kürt tarihinde Medlerden Mervanilere, Şeddadilerden Hasanveyhilere, Eyyûbîlerden Botan, Soran, Baban ve Erdelan emirliklerine kadar uzanan geniş bir siyasal deneyimine rastlanır. Mesele bu siyasal oluşumların var olup olmadığı değildir. Asıl mesele, bu tarihsel birikimin imparatorluk merkezli ve devlet ölçeğini esas alan tarih anlatıları içinde ikincilleştirilmiş olmasıdır. Bununla birlikte, Kürtlerin tarih boyunca farklı dönemlerde devletler kurmuş olması, devleti tarihsel gelişimin ya da siyasal başarının ölçüsü haline getirmez. Çünkü devlet hangi halk tarafından kurulmuş olursa olsun, belirli bir merkezileşmiş iktidar biçimini ifade eder. Bu sebeple bir halkın devlet kurup kurmaması tartışmasından ziyade tarihi devlet kurma ölçütüyle okuyan anlayışı sorgulamak gerekir.
Merkezi devlet mantığıyla kurulan tarih yazımı, siyasal geçmişi tek bir gelişim çizgisi içinde okur. Bu yaklaşım, farklı siyasal örgütlenmeleri kendi tarihsel bağlamları içinde değerlendirmek yerine, onları merkezi devlet modeline ne kadar yaklaştıkları üzerinden anlamlandırır. Böylece tarih, farklı siyasal deneyimlerin birlikte düşünüldüğü bir alan olmaktan çıkar, devletleşme düzeylerine göre sıralanmış bir gelişim şemasına dönüşür. Kürt tarihine ilişkin yerleşik kabullerin önemli bir bölümü de bu bakış açısından beslenmektedir. Ancak Kürtlerin tarihsel deneyimi, bir tek modern ulus-devlet ölçütüyle değerlendirilemeyecek kadar çeşitlidir. Şeref Han’ın XVI. yüzyılın sonunda kaleme aldığı Şerefname, Kürt beyleri ve hanedanlarını sistematik biçimde ele alarak bu siyasal hafızanın en önemli kaynaklarından birini oluşturur.[7] Benzer şekilde modern Kürt tarihi üzerine yapılan çalışmalar da Kürt emirliklerini, yerel siyasal yapıları ve farklı yönetim biçimlerini ayrıntılı biçimde incelemektedir. Bu çalışmaların gösterdiği temel gerçek, Kürtlerin tarihsel varlığının tek bir devlet modeli üzerinden açıklanamayacağıdır. Burada belirleyici olan, Kürtlerin tarih boyunca hangi siyasal biçimlerde örgütlendiklerinden çok, bu örgütlenmelerin hangi tarih anlayışı içerisinde değerlendirildiğidir. Devlet merkezli tarih, siyasal çeşitliliği tek bir ölçüye indirger ve modern devlet biçimine uymayan deneyimleri ikincil görme eğilimindedir. Böyle bir okuma Kürt tarihini eksik bırakmakla kalmaz, Kürt meselesinin nasıl tanımlanacağını da etkiler. Tartışma, toplumsal süreklilikten çok devlet kurma ölçütü etrafında şekillenmeye başlar. Demokratik modernitenin açtığı perspektif ise farklı bir yerden hareket eder. Mesele, belirli dönemlerde hangi devletlerin kurulduğunu sıralamak değildir. Asıl mesele, Kürt toplumunun bütün tarihsel kırılmalara rağmen hangi toplumsal, kültürel ve siyasal süreklilikleri koruyabildiğini görebilmektir. Bu sebeplerle Kürt meselesini ulus-devlet paradigmasının sınırları içinde tartışmak yerine, Ortadoğu’nun uzun toplumsal tarihi içerisinde değerlendirmek daha açıklayıcıdır.
Kısacası Kürt tarihinin görünmezleştirilmesi geçmişe ilişkin değildir, siyasal sonuçları bugün de devam etmektedir. Kendi tarihsel sürekliliği eksik okunan her toplum, bugünün siyasal tartışmalarında da eksik temsil edilir. Tarihsel hafızanın daraltılması, siyasal ufkun da daraltılması anlamına gelir. Kürt meselesi bir tek hakların tanınması meselesi değildir, tarihsel öznenin yeniden görünür hale gelmesi meselesidir. Demokratik entegrasyon burada klasik entegrasyon modellerinden ayrılır. Amaç Kürt tarihini başka bir ulusal tarihin içine yerleştirmek değildir. Amaç, Kürtlerin tarihsel deneyimini Ortadoğu’nun çoğul toplumsal tarihi içinde yeniden görünür kılmaktır. Demokratik ortak yaşam, farklı halkların birbirini aynı tarihin nesneleri olarak değil, farklı tarihsel deneyimlerin özneleri olarak tanımasıyla kurulabilir. Kürt meselesinin temel sorusu “Kürtler neden devlet kurmadı?” değildir. Asıl soru, tarihin neden büyük devletlerin hafızası üzerinden yazıldığıdır. Bu sorunun cevabı, yalnızca Kürt tarihini değil, demokratik entegrasyonun tarihini de yeniden düşünmeyi gerektirir.
Demokratik Entegrasyonu Mümkün Kılmak
Bir halkın tarihini tanımadan onunla demokratik bir gelecek kurmak mümkün değildir. Siyasal uzlaşmalar yapılabilir, anayasal düzenlemeler gerçekleştirilebilir, hukuki güvenceler oluşturulabilir. Bunların hiçbiri önemsiz değildir ancak ortak yaşam salt hukukla kurulmaz. Toplumlar birbirlerini hangi hafızayla tanıdıkları ölçüde birlikte yaşayabilirler. Demokratik entegrasyonun zemini hukuktan önce tarihte kurulmaktadır. Modern siyasette uzun süre birlikte yaşamı ortak bir kimlik üzerinden kurmaya çalıştı. Ortak dil, ortak yurttaşlık, ortak kültür ve ortak tarih fikri bu arayışın ürünüdür. Ancak böyle bir modelde farklı toplumsal hafızalar ortaklığın kurucu unsurları olarak değil, zamanla aşılması gereken farklılıklar olarak değerlendirilmiştir. Entegrasyon çoğu kez çoğullaşmayı değil, benzeşmeyi ifade etmiştir. Demokratik entegrasyon ise farklı bir yerden başlar. Ortak yaşamı farklılıkların ortadan kalkmasına değil, karşılıklı tanınmasına dayandırır. Buradaki tanınma sadece kültürel hakların kabul edilmesi değildir. Her halkın kendi tarihsel sürekliliğiyle siyasal yaşamın eşit öznesi olarak kabul edilmesidir. Bu yönüyle demokratik entegrasyon, geçmişi yeniden yazmayı değil, geçmiş üzerindeki tekeli sona erdirmeyi hedefler. Öcalan’ın demokratik toplum paradigması bu açıdan yeni bir tarih okuması önerir. Devletli uygarlığın tarihini insanlığın tek tarihi olarak kabul etmek yerine, uygarlığın yanında kesintisiz biçimde varlığını sürdüren demokratik toplumsal çizgiyi görünür kılar. Bu yaklaşım ilk toplumlarla günümüz arasında romantik bir süreklilik kurmaz. Daha önemli bir şey yapar; toplumun kendi kendisini örgütleme kapasitesinin hiçbir dönemde bütünüyle ortadan kalkmadığını gösterir. Bu bakış demokratik entegrasyonun anlamını da değiştirir. Amaç farklı toplumsallıkları tek bir siyasal merkezin içinde eritmek değildir. Her toplumsal deneyimin kendi tarihsel varlığıyla ortak yaşamın kurucu unsuru haline gelebileceği demokratik zemini oluşturmaktır. Entegrasyon, egemen merkeze uyum sağlama süreci olmaktan çıkar ve toplumların birbirlerini tarihsel özne olarak tanıma sürecine dönüşür.
Tarihin topluma iadesi geçmişe dönmek anlamına gelmez. Toplumun elinden alınmış kurucu niteliğin yeniden görünür hale gelmesidir. Tarih, devletlerin kuruluşunu anlatan bir kronoloji olmaktan çıktığında, halkların birbirleriyle kurdukları ilişkiler de başka türlü okunmaya başlanır. Rekabetin yerini karşılaşma, hiyerarşinin yerini çoğulluk, inkarın yerini tanınma alır. Demokratik entegrasyonun tarihsel altyapısı burada oluşur. Kürt meselesi bu perspektif içinde farklı bir anlam kazanır. Tartışma bir tek anayasal statü ya da yönetsel modeller etrafında yürütüldüğünde eksik kalır. Esas mesele, Kürtlerin kendi tarihsel varlıklarıyla ortak yaşamın kurucu bileşeni olarak kabul edilmesidir. Bu kabul yalnızca Kürt toplumunu ilgilendirmez, Türkiye’nin demokratikleşmesinin de temel koşullarından biridir. Bir halkın tarihini tanımayan siyasal düzen, onun geleceğini de eşit biçimde kuramaz.
Öcalan’ın Barış ve Demokratik Toplum Çağrısı da bu zemine oturur.[8] Çağrıda Kürt-Türk ilişkilerinin uzun tarihsel ittifak zeminine, Cumhuriyetin tek tipçi yorumlarının bu ilişkiyi kırılganlaştırdığına, demokratik toplum ve siyasal alanın kimliklerin özgürce ifade edilmesi için zorunlu olduğuna vurgu yapılır. Barış burada tek başına çatışmanın sona ermesi değildir. Halkların birbirini inkar üzerinden değil, karşılıklı tanınma üzerinden ilişkilendirebildiği yeni bir tarihsel zeminin kurulmasıdır. Çünkü demokratik entegrasyon yeni bir tarih yazma iddiası taşımaz, tarihin tek bir özne adına yazılmasına itiraz eder. Toplumu yeniden tarihin kurucu öznesi olarak düşünmeyi önerir. Halkların birbirini aynı geçmişin içinde eritmesi değil, birbirlerinin tarihsel hakikatini tanıması üzerine yükselen bir ortak yaşam fikri geliştirir. Demokratik toplumun tarihsel imkanı da burada açığa çıkar.
Tarihin Öznesini Yeniden Düşünmek
Tarihin kimin adına kurulduğu sorusu, aynı zamanda geleceğin kimin adına kurulacağı sorusudur. Çünkü geçmiş yalnızca geride kalan değildir, bugünün siyasal sınırlarını, toplumların birbirini görme biçimini ve ortak yaşamın imkanlarını da belirler. Bir halkın tarihi daraltıldığında, onun bugünkü varlığı da daraltılır. Hafızası başkalarının kavramlarıyla kurulan bir toplum, geleceğini de çoğu zaman başkalarının çizdiği sınırlar içinde düşünmek zorunda kalır.
Bu yazı boyunca tartışılan mesele tam da budur. Tarihin devlet kurmaya indirgenmesi, toplumların geçmişini eksiltmekle kalmaz; halkların birbirleriyle kurduğu ilişkiyi de hiyerarşik hale getirir. Devletin merkezde olduğu bir tarih anlatısında farklı toplumsal deneyimler ya eksik görülür ya da merkeze yaklaştıkları ölçüde anlam kazanır. Böyle bir tarih anlayışıyla demokratik ortak yaşam kurulamaz. Çünkü ortak yaşam, bir tarafın tarihinin ölçü, diğerlerinin ise sapma kabul edildiği bir zeminde gelişemez. Bu yaklaşım, halkları tek bir tarihe yerleştirme arayışı değildir. Aksine, her halkın kendi tarihsel varlığıyla ortak yaşamın kurucu öznesi olabilmesini savunur. Tarihi topluma iade etmek de geçmişe dönmek değil, toplumun elinden alınmış kurucu niteliği yeniden görünür kılmaktır. İlk toplumlara, halkların sözlü hafızasına, devlet dışı siyasal deneyimlere ve bastırılmış toplumsal sürekliliklere bakmak bu yüzden nostaljik bir arayış değildir; demokratik geleceğin imkanlarını aramaktır.
Kürt meselesi de bu çerçevede yalnızca kimlik ya da statü meselesi olarak ele alınamaz. Kendi tarihsel varlığı eksik okunan bir halkın siyasal varlığı da eksik tanınır. Bu nedenle demokratik entegrasyon, Kürtleri mevcut tarih anlatısına eklemekten ibaret olamaz. Daha köklü bir şey gerektirir. Tarihin hangi ölçüyle yazıldığı, kimin hafızasını meşru kabul ettiği ve kimleri suskun bıraktığı yeniden düşünülmelidir. Demokratik toplum, yeni bir resmi tarih kurarak değil; resmi tarihin daralttığı toplumsal hafızayı çoğaltarak mümkün olabilir. Amaç geçmişi idealize etmek değil, devlet odaklı tarih anlayışının görünmez kıldığı toplumsal imkanları yeniden düşünmektir.
Demokratik entegrasyon üzerine yürütülen tartışmaların en temel katkısı burada aranmalıdır. Sorun yalnızca birlikte yaşamanın hukuki koşullarını oluşturmak değildir; birlikte yaşayacak toplumların birbirlerini hangi tarihsel zeminde tanıyacaklarıdır. Demokratik toplum ortak bir geçmiş üretmeye çalışmaz; farklı geçmişlerin birbirini inkar etmeden ortak bir gelecek kurabileceği siyasal ve ahlaki zemini inşa etmeyi hedefler. İnsanlığın ortak geleceği de belki ilk kez burada görünür hale gelir. Tarih, devletlerin birbirini izlediği kesintisiz bir iktidar anlatısı olmaktan çıktığında, toplum yeniden tarihin öznesi olarak konuşmaya başlayacaktır. O zaman demokratik entegrasyon yalnızca siyasal bir model değil, tarihin yeniden toplum tarafından kurulmasının da adı olacaktır.
Kaynaklar:
Yoruma kapalı.