21. Yüzyılın ilk çeyreğinde insanlık ve uygarlık büyük bir kriz içinde. Geldiğimiz aşamada siyasal sistemler de dahil olmak üzere büyük altüst oluşlar yaşanıyor. “Büyük belirsizlikler çağı” dersek yersiz olmaz sanırım. Ne geleneksel değerlerin tutuculuğu ne de modernitenin “akışkanlığı” toplumsal krizleri çözmek şöyle dursun, sorunları daha da katmerleştiriyor. Geçen yüzyıl içinde sorunların bilimsel çözümü iddiasında olanlar ise yöntemleriyle modernitenin ve esasta da toplumsal sorunların krizini büyütmenin manivelası durumuna geldi. Toplumsal yaşama ilişkin her şeyin geçici, belirsiz olduğu ve anında tüketilmesi gereken bir metaya, nesneye dönüştüğü gerçeği, her gün yüzümüze çarpıyor.
Diğer yandan çağın hâkim toplumsal formu olan ulus-devlet ve merkezi yönetim biçimleri büyük oranda insan ilişkilerine, yani doğrudan toplumsal dokuya nüfuz etmiş durumda. İktidarını toplumun tüm kılcal damarlarına yayarak varlık kazanıyor. Fakat diğer yandan kendine ezel-ebet olmayı atfeden kapitalist modernite, iktidar aygıtlarını ve sömürü sistemini meşru ve kabul edilebilir hale getirmek adına bilimi araçsallaştırıyor. İnsanlığın özgürlük potansiyelini ve arayışını “omnia fluunt, nihil manet” (her şey akar, hiçbir şey kalmaz) mottosu ile günlük yaşamın kalabalıklarında hapsediyor. Kapitalist Modernite denen olgu öldürücü bir umutsuzluğu, köreltici bir düşünüşü, yalnızlığa mahkûm edilen bireyi bir karıncaya dönüştürmeyi başarmış sayılır. Dolayısıyla geldiğimiz evre büyük bir kötülük çağıdır. Umut ise: toplumsallığın ahlaki- politik değerlerle yeniden anlam kazanmasındadır.
Özgür Yaşamanın Alternatifi: Komünalizm
Kapitalist modernite çağında bireycilik, yalnızlık, yabancılaşma ve köksüzlük krizleri, insanın varoluşuna aykırı bir yaşam biçiminin sonucudur. Kapitalizm yalnızca bir ekonomik tekel değildir, aynı zamanda hatta en fazla da iktidardır. Bu nedenle yalnızca ekonomik düzeni değil, insani olan her şeyi çözer. Doğayı talan eder. Toplum özüne ilişkin olanı kaybettikçe, birliğini de kaybeder.
Bu nedenle komünalizm ve topluluk temelli tüm ahlaki-politik gelenekler hep bir hakikati işaret ederler. İnsanlığın kolektif bilinç katmanlarında hep aynı gerçeğe temas edilir: Birlikte yaşamak bir seçenek değil, ontolojik bir zorunluluktur ve bugünün çok katmanlı, iç içe geçmiş krizlerine karşı tartışılmaz bir çözüm önerisi sunar.
Komünal yaşam, tarihin herhangi bir dönemine ait nostaljik bir kalıntı değildir; insan türünün kolektif bilinç dışına kazınmış en eski varoluş örgütlenme kültürü ve düzenidir. Karşılıklı paylaşım, dayanışma, birlikte düşünme ve birlikte var olma, yalnızca etik bir tercih değil, insanın varoluşsal doğasının bir gereğidir. Komünal değerlerin özü, bireyin kendini topluluk içinde eritmesi değil; kolektif varoluş içinde kendi varlığını anlamlandırması ve yeteneklerini çoğaltmasıdır. Paylaşım, maddi olanla ilgili değil; duyguların, zamanın, bilginin ve etik sorumlulukların ortaklaşmasıdır.
Bu durumda komünalizm nedir? diye bir soruyla başlamak yerinde olabilir.
Komünalizm; bireycilik ve merkezi devlet otoritesi yerine, yerel toplulukların (komünlerin) özerkliğini, doğrudan demokrasiyi ve ortak yaşamı savunan felsefik, politik, sosyal ve ekonomik bir düşünce sistemidir. Karar alma süreçlerinin tabandan tavana işlediği, ademi merkeziyetçi bir örgütlenmeyi ve kolektif yaşamı hedefler. Yani kendi kendini yöneten toplulukların veya kentlerin etrafında yapılanmış olan demokratik kurumsallaşmaların bütünü olarak tanımlanabilir. Her şeyden önce komünalizm ya da komün ütopik bir soyutlama değildir. Bugün için eldeki verilere dayalı olarak söylersek insan toplulukları tarihsel serüveninin %98’lik gibi bir oranı komünal topluluklar olarak yaşamışlardır. Yine ardı sıra bir Adem-i merkeziyetçi eğilim olarak komünalist hareketlerin farklı formlarda günümüze kadar geldiklerini birçok tarihsel veriden biliyoruz.
Kenneth Rexroth, “Komünalizm Tarihi” kitabı ile ilk çağlardan yirminci yüzyıla kadar dalgalanma halinde ortaya çıkmış komünalist eğilimleri ve hareketleri inceler. Merkeziyetçi eğilimlerin ve devletçi geleneğin yok saydığı kolektif topluluklara hakkını vermeye çalışır. Komünal yaşamın, ilk insan topluluklarının ontolojik yaşam biçimi olduğunu vurgular. Oradan kentleşmeyle oluşan merkezileşmeye rağmen, komünalist eğilimin farklı topluluk ve cemaatler içinde kendini ne şekilde sürdürdüğünü incelikle anlatır. Kitap boyunca anladığımız şey insanlığın orjinal kimliği olan komünalite farklılaşsa da yok olup gitmemiş, dinsel komünal hareketlerden seküler ütopyalara kadar varlığını sürdürmüştür. Rexroth’un dikkat çektiği önemli tespitler vardır: Bu tespitlerden biri; “güncel olarak verili toplumsal ilişkiler insanı kendine yabancılaştırıyor” tespitidir. Merkezileşme eğilimleri insan iradesinin alanını daraltıyor ve en önemlisi de amaçsızlık ve anlamsızlık bir virüs gibi yayılıyor. Özellikle “Marksizm insanı, emeğine, çevresine ve kendisine yabancılaşması gerçeğinden ekonomik sistemi değiştirerek kurtulabileceği fikrini önerdi” der ve devamla “Ekonomik sistem değişti ancak insanın kendine yabancılaşması daha da arttı. İster sosyalizm, ister kapitalizm densin, insani tatminler ve hayatın anlamı, Doğu’da da Batı’da da aynı. Bu sebeple bugünkü̈ asıl mesele politik ve ekonomik yapıyı değiştirmek değil, insanın kendisine yabancılaşması gerçeğine bodoslama saldırmaktır.”
Kenneth, kapitalist sistemin tüm dünya genelinde insansızlaştırmasına karşı yaygın bir isyan dalgasına tanık olunduğunu da belirtir. Bu kadar umutsuzluk içerisinde olanca gücüyle bu isyanın bir ürünü olan alternatif toplumun da giderek yaygınlık kazandığını, geçmiş devrim hareketlerinin mevcut seçenekleri tükettiğini ve yeni bir devrim fikrine ihtiyacımız olduğunu umutla hatırlatır.
Komünalizm fikrinin tarihsel toplumla çok sıkı bir bağı varken diğer yandan güncellenmiş halini de birçok devrimci gelenekte ifadesini bulduğunu görürüz. Rexroth’un da belirttiği gibi tarihsel olarak birçok harekette ifadesini bulan komünalizm, Fransız devrimde güçlü bir şekilde görünür oldu. “Komün” kent belediyesi ya da “yerel halk yönetimi” anlamında kullanılıyordu. Ancak “komünler komünü” daha olgun ve ideolojik biçimini esas olarak ilk defa 1871 Paris Komünü süresinde bilinçli olarak bir siyasal eğilim olarak dile geldi. Komünalist hareket, Büyük Fransız Devrimi’nin bölge meclislerinde erkenden en yüksek noktasına ulaştı. Paris Komünü yalnızca bir belediye modeli değil, kendi kendini yönetme modeli olarak tarihe yazıldı. Mahalleler, işçi birlikleri ve yerel meclislerin aşağıdan yukarıya doğru örgütlenmesini ifade etmesi anlamında kavramlaştı. Sonraları anarşistler ve komünalist düşünürler “komünlerin federasyonu” yani birbirlerine bağlı özyönetim ağları fikrini geliştirerek günümüze taşıdılar. Tıpkı Abdullah Öcalan’ın “devlet ve komün “ikileminde altını çizdiği gibi bu çatışma merkeziyetçi eğilim ile komünaliteyi geçerli hale getirmeye çalışan eğilim arasındaydı. Kendi dönemi içinde sonucu belirsiz olan bu mücadelenin nasıl sonuçlandığı hepimizin malumudur. Yani bu tarihsel düellodan ulus-devlet zafer kazanan siyasal model olarak ortaya çıktı. Günümüzde dünya ulus-devletlere bölünmüş durumda ve gittikçe globalleşen dünyamızda bu temel siyasal ve idari bir çerçeve olmaya devam etmektedir.
Son yıllarda komünalizm daha belirgin ve bağımsız bir radikal ideoloji olarak öne çıkıyor. Daha çok sosyal kuramcı Murray Bookchin’in ve Abdullah Öcalan’ın fikirleri ile somutlaştı. Öncü ekolojik filozof olarak Bookchin, kapitalizm ve ulus-devletin siyasal alternatiflerini arıyordu. Çünkü onları aslında toplumsal örgütlenmelerin anti-ekolojik ve anti-toplumsal biçimleri olarak görüyordu. Kendisinin toplumsal ekoloji perspektifinden, komünalist toplumsal düzen, daha insani ve ekolojik bir toplumsal örgütlenme olarak gözüküyordu ki daha rasyonel ve etik idi. Bookchin, “Toplumsal ekoloji” fikri ile kentleri “etik insan birliği” olarak tanımlar; yani yabancılaşmanın kaynağına dönüşmüş kentler komünalist örgütlenme ve ilişki biçimi ile eko-topluluklara dönüşebilir.
Bookchin komünalizmi şöyle tanımlar : “Komünalizm hayal ürünü, uydurma bir şey değildir, politik yaşama değin, toplumsal gelişme ve aklın diyalektiği sonucu oluşmuş dayanıklı bir kavram ve pratiği ifade etmektedir.” Bookchin gibi birçok tarihçi, komünalizmi tüm çağlar boyunca sürmüş olan çeşitli yerel yönetim sistemlerini tanımlamak için kullanışlı bir terim olarak görmektedir.
Komünalizmin İki Temel Özelliği
Birincisi; komünalist felsefe kapitalist sistemin topyekûn bir eleştirisine dayanır. Kapitalist modernitenin çözdüğü tüm alanlara ilişkin alternatif çözümler inşa eder. Salt politik yaşamı değil ekonomik ve sosyal yaşamı da değiştirmeyi hedefler.
İkincisi; komünalizm en fazla iktidar problemi ile ilgilidir. İktidarın nüfuz ettiği her yerden arındırma ve demokratik, dayanışmacı bir ağ oluşturma komünalizmin temel özelliğidir. Bu felsefe devlet dışı örgütlenmenin, özgürlük alanını devletin dışında arayan bir seçenektir.
Abdullah Öcalan’ın baktığı noktanın üç ana unsuru vardır.
Birincisi; tarihsel hakikat, toplumun oluşum biçiminin komünal olduğunu ortaya koyar. Özünde özgür, dayanışmacı ve kolektiftir. İçinden kastik katilin bir çelişki olarak ortaya çıkması bu gerçeği değiştirmez. Esas itibariyle komünalite ahlaki- politik bir birlik, merkeziyetçi eğilimler karşısında kolektif, yatay ve demokratik bir ilişki biçimini, toplumsal örgütlenmeyi içerir.
İkincisi; toplumun komünal ve demokratik değerlere dayalı oluşmasında kadının birleştirici ve öncü rolü vardır. Kastik katil kadın şahsında bu yaşam biçimine saldırmıştır. Üçüncü olarak da; reel sosyalist deneyimin bize gösterdiği gibi ulus- devlete dayalı olarak sosyalist bir yaşamın inşa edilemeyeceğidir. Bu seçenek demokratik çözüm bağlamında demokratik ulusal bir sistemi ifade eder. Kürt özgürlük mücadelesinde kat edilen yolların Kürt varlığını kanıtladığını fakat, ideolojik-örgütsel bilince kavuşmuş özneleşmeyi özgürleştirme, varlığını kalıcı kılmanın henüz gerçekleşmediği bizzat Öcalan’ın tespitidir. Kapitalist modernitenin ulus-devlete dayalı çözümü yerine demokratik ulus olarak kendi demokratik kurumsallaşmasını inşa etmesidir. Ulus-devletin zora dayanan iktidarına karşın toplumsal bir güç olarak komünlerin örgütlenmesi bir özgürlük seçeneği olarak ortaya çıkar. Bana göre Abdullah Öcalan, komünalist projeyle özgürlüğe olan tutkusunu ulus-devletin yıkıntıları arasında yitip gitmesine izin vermedi. Her iki bağlamda da düşünürsek, yani hem devlet dışı bir örgütlenme olarak komünal düzen hem de mevcut ulus-devlete alternatif demokratik ulus çözümü yani statüleşmesi-ki bunlar içiçe geçmiş olgular-özgür yaşamak ve varlığını kalıcı hale getirmekle ilgilidir.
Ancak Kapitalist moderniteye alternatif seçenekler, ulus ve toplum olarak özgür yaşamanın yolunu açar. Komünalizm tam da bu özgür yaşama seçeneğinin kavramsallaştırması ve sistemini ifade eder
Yerelde Komünlerin İnşası
Komünalizm siyasal bir alternatif olarak radikal demokrasiye dayalı alternatif bir siyasal yapıya olan ihtiyacı karşılamak için oldukça elverişli bir içerik taşır. Siyasal bir sistem haline gelebilmesi için aynı niteliklere sahip yerel bir örgütlenmeye dayanmak zorunluluğunu ortaya çıkarır. Yani komünlerin birliği olarak komünalizm, demokratik politika ile işlevselleşen yerel toplulukların bir iskeleti rolündedir. Dolayısıyla komünlerin yerelde nasıl oluşacağı oldukça elzemdir.
Kelime kökü olan “kom” aryen dillerinde “topluluk” anlamında kullanılmakla birlikte aynı zamanda latince “communis” yani “ortak” “paylaşılan” anlamına gelir. Kürtçede “kom” kökünden türeyen, bugünde “kombun” Kürtçede “toplanmak, bir araya gelmek” anlamında kullanılır.
Komün sosyalist literatürde iki şekilde tariflenmiştir. Bunun birincisi sınıfsız toplum döneminin formu olarak. Bu da ilkel komünal çağ diye anlatılır. İkincisi ise devletçi uygarlıkla beraber çeşitli dönemlerde ortaya çıkan eşitlikçi hareketlerdir. Ortadoğu’dan Avrupa’ya uzanan birçok komünal hareket tarihe damgasını vurmuştur. Abdullah Öcalan’ın analizine bakarsak; toplumun oluşum biçimi zaten komünaldir. Fakat günümüz itibari ile bu toplumsal hafızanın canlanmaya ve güç kazanmaya ihtiyacı vardır. Zaten insanlığın düşünsel ve davranışsal evrimi “bir arada” olmaya göre evrimleşmiştir. İnsan bu anlamda salt bir beden değildir. Esas itibari ile birlikteyken tamamlanan bir varlığa dönüşür. Yaşama dair her şeyin anlamı, bir başkasına, “ötekine” ihtiyaç duyar. İnsan, kendi ontolojik varlığını ortaklaşılmış derin bir sezgi, duygu, etik, politika, dayanışma ve vicdan üzerine kurmuştur. Dolayısıyla da bunun dışında olan yaşam biçimleri bir anlamıyla insanın kendisine olan yabancılaşmasıdır. Bugün de her şeyin daha fazla kırılgan hale gelmesinin nedeni belki de sezgisel olarak kendimiz olmadığımızı bilmekten ileri gelir.
Peki bu kadar hayati önemde olan komüne dair neler söylenebilir? En somut haliyle nasıl örgütlenebilir?
Çokça vurguladığımız gibi, toplumsal yaşamın ilk çağlardan bu yana kendini var ettiği ilkeleri vardır. Başat ilkesi ahlakiliktir; her bireyin toplumuna karşı duyduğu saygı ve bağlılık olarak da ifadeye kavuşabilir. Kapitalist modernitenin toplumda ve bireyde en fazla aşındırdığı olguların başında gelir. Topluluğuna karşı bağlılığını ve sorumluluğunu yitirmiş bir birey her türlü erozyona açık hale gelir. Aslında çokça söz ettiğimiz yabancılaşma da bu niteliklere sahip kültür dünyasına ve yaşam biçimine yabancılaşmadır. Liberalizmin kışkırttığı birey suni bir özgürlük algısının tuzağına düşmüş durumdadır. ‘Topluluğu olmadan özgür olduğu’ yanılgısı kışkırtılan bir algıdır. Tam da bu noktada komün açısından bilinen yanılgılardan biri de bireyin iradesinin yok sayılacağına dairdir. Tam tersine farklılık, çoğulculuk komünal yaşamın esas belirleyenidir. Herkesin birbirine benzediği, farklı fikirlerin olmadığı bir yaşam, mekanik ve tek düzedir. Öcalan’da komün değerlendirmesinde bu farklılığa vurgu yaparak, “Komün veya topluluk da bireylerine sonuna kadar sahip çıkarak onları korur ve yaşatır” der.
Tam da bu farklılaşma komün içinde daha fazla işlevsellik kazanır. Öncelikle şunu söylemek gerekir. Komün belli alanlarla sınırlı bir yapı değildir. Yaşama dair her türlü ihtiyaç üzerinden komünler oluşabilir. Eğitimden sağlığa, kültürden spora, tarımdan küçük ölçekli fabrikalara kadar uzanabilecek çok geniş bir skala sayılabilir. Önemli olan işlevselliğidir. Gerçekten temel yaşamsal ihtiyaçlar bu komünleri belirlemelidir. Reel sosyalist deneyimin yarattığı komünleri salt ekonomik ihtiyaç temelli görmeyi de bu değerlendirmenin içine almak gerekir. Tabiki ekonomi çok temel bir ihtiyaçtır ve yaşamı sürdürmenin olmazsa olmazıdır. Ancak toplumsallık salt maddi ihtiyaçlar üzerine şekillenemez. Komünal ekonomi temelli komünlerde oluşmak durumdadır. Buradan tekrar bireyin komünde yer alma biçimine dönersek; her bir birey, birden fazla komünde olabilir. Zira insanın da toplumun da ihtiyacı çeşitlidir. Kişi yeteneğine, farklılığına, emeğine göre birden fazla komünal toplulukta yerini alabilir. Burada önemli olan topluluğun ortak ihtiyaçlarını düşünen, ortak fayda odaklı bakabilme durumudur. Komününde yarattığı ilişkisellik kişinin kendini ifade etmesine ve özneleşmesine izin verir.
Bir diğer yandan ortak fayda, ihtiyaç gibi olgular kimi zaman tartışmalı hale de gelebilir. Yani komünal düzenin onun güncel hali olan demokratik toplumun da çelişkileri olabilir. Komünalite tümden çelişkisizlik değildir. Çelişki derken de fikir ayrılıkları, farklı bakış açılarından bahsediyoruz. Nasıl ki komünal topluluk aynı olmayan bireylerden oluşuyorsa, bu durumda aynı objektiften bakmamak da olabilecek doğal bir sonuçtur. Eğer böyle ise o zaman temel sorular şunlar olur: fikirler nasıl ortaklaştırılacak, nasıl bir potada eritecek duruma gelir?
Bunun cevabı politika kavramındadır. Zaman zaman kimi kavramlara yüklediğimiz anlamlar oldukça soyutlaşır ya da verdiğimiz anlam toplumla değil iktidarla bağlantılı hale gelir. Her ikisi de sorunludur. Politika da bu kavramlardan biridir. Öcalan’ın kavramsal çerçevesinde önemle üzerinde durduğu kavramlardan biridir. Zira oldukça topluma yabancılaştırılmıştır. Bu nedenle Öcalan “Politikayı eşsiz düzenleyici bir güç, bir nevi sanat” olarak tanımlar. Ek olarak da özgürlükle özdeş kılar. Bookchin ise “politika özgür yurttaşların kendi beledi işlerini yönetmeye ve kendi özgürlüklerini savunmaya aktif katılımları demektir” der. Hannah Arendt’e göre ise politika, bireylerin şiddet ve tahakkümden uzak bir şekilde, eşitler arasında konuşarak ve ortak eylemlerde bulunarak dünyayı kurma ve dönüştürme etkinliğidir. Arendt, politikayı insanın hayatta kalma mücadelesinden (zorunluluktan) ayrılan, özgürlüğün gerçekleştiği alan olarak tanımlar. Tamda toplulukların sorunlarını konuşup çözüm geliştirecekleri alan politikadır. Politikanın var olabilmesi için toplumsal alan bir şarttır. Bu alan, insanların birbirlerinin farklılıklarını (çoğulluğu) görerek müzakere edebildikleri ortak dünyadır. Arendt için politika, bir yönetme sanatı değil, yurttaşların ortak meseleleri eşit koşullarda tartışarak kamusal yaşamı şekillendirmesidir.
Öz Yönetim Olarak Komünalizm
Komünalizm siyasal bir alternatif olarak, kendini yönetmenin demokrasiye dayalı düzenini ifade eder. Buradan yola çıkarak sistemleşmesine dair bazı önermeler olabilir.
Komünalizmin yerelleşmesinin ana stratejisinin başında belediyelerin komünal ağın bir komünü olarak inşa edilmesi gelir. Bugün baktığımız gerçeklikten epey uzak gibi görünse de tarihsel anlamı buna tekabül eder. Bu anlamda komünalizm politik boyutu özgür ve toplumcu belediyeciliktir. Fransız Devrimi’nde “Belediye Komünü” (Commune de Paris), 1789’da kurulan ve Paris’in yerel yönetimini ele geçiren yönetim organı olarak tanımlanmıştır. Daha öncede değindiğimiz gibi Fransızca bir terim olan Commune, kabaca “belediye” veya ”yerel yönetim” birimi demektir. Fransa’daki idari yapılanmada en küçük yerel yönetim birimi günümüzde de komün olarak adlandırılır. Devrim döneminde ve sonrasında Paris Komünü, sadece bir belediye değil, merkezi otoriteye başkaldıran bağımsız bir devrim merkezi olarak anılmıştır. Abdullah Öcalan son manifestosunda komünlerin oluşum biçimine ilişkin tam da bu noktada belediyelerin rolüne değinir; “Ulus devlet nasıl kapitalizm silahı ise halkların kurucu ilkesi ve silahı da komündür. Belediyeler üzerinden de bu komünal toplum örgütlenebilir. Teorik ve pratik olarak bu mümkün. Ancak özenle ve gerçek bir antikapitalist mücadeleyle mümkündür. Kurucu kadronun kafası karışıksa, iradesi çarpıtılmışsa bu olmaz” diyerek zihinlerimizin kapitalist modernitenin kodlarından arındırılmasının altını çizer.
Komünalist mücadelede merkezileşmiş devletin gücünün yerelle paylaşılması temel bir stratejidir. Bunun da en uygun yolu hem resmi hem de yasal olarak; siyasal iktidarı yerel düzeye çekmek istemektir. Ulus-devletlerin bugün sahip olduğu güç temelde toplumun alanına ve temel ihtiyaçlarına el koymasıyla kazandığını biliyoruz. Yerel demokrasinin inşa edilmesi ve kendi kendini yönetebileceği alanlardan biride belediyelerdir. Belediye tarihsel anlamına uygun olarak bir demokratik yönetim kurumudur ve o yüzden topluma dayanmak zorundadır.
Komünalist sistem içinde belediyeler demokratik bir karakter kazanmak zorundadır. Komünalizm Bookchin’in dediği gibi, belediyeciliğin bugün uygulandığı haliyle kabul edildiği anlamına gelmez. Çünkü tersine modern belediyeciliğe devletçi birçok özellik kaynaşmış durumdadır. Ve çoğunlukla da ulus-devletin bir uzantısı işlevi görür. Komünalite ya da komün felsefi olarak temelde devlet ve iktidar dışı bir örgütlenmedir. Bugün epeyce devletçi özellikler taşıyan belediyelerin nasıl komünal bir ağın parçası olacağı, çaba, emek ve zihniyet değişimi ile gerçekleşebilecek bir durumdur. Yeniden yapılanmaya ihtiyaçları vardır. Aşağıdan topluma dayanmak zorundadır dediğimiz şey esasta halk konseyleri, meclislerdir. Temelde toplumsal ihtiyaçlar ve bu ihtiyacı belirleyecek olan iradenin karar vereceği mekanizma halk komünleri, meclisleri ve demokratik kurumlardır. Söz edilen kimi zaman yapılan geçici halk toplantıları değildir. Örgütlü ve kalıcı meclislerin ve kurumsal yapıların tartışarak karar verici güç olduğu bir sistemden söz ediyoruz. Toplumu irade kılmak, yaşamına dair sorumluluk almasını sağlamak, yapılan çalışmaları denetlemek bu halk meclislerinin görevi olmalıdır. Yani temsili demokrasiye dayalı değil katılımcı ve radikal demokrasinin geçerli olduğu kurumsallıkların işlemesi. Aynı zamanda toplumsal yapıda komünal kültürün yaygınlık kazanmasında bir o kadar önemlidir. Toplumsal dayanışma, emeği ile üretime katılma, kadın özgürlükçü ilişki biçimi vb. de bu meclislerin ve kurumsallıkların zihniyeti ve kültürü olmalıdır. Bu durumda komünalistler varolan belediyeleri güçlendirerek komünal bir sistemin parçası kılmalıdır. Başlangıç olarak belediyeler özgürlükçü politikalar üreten kurumlar, kentin yönetimi ile ilgili komünleri ve meclisleri, mahalle ve köylere dayalı olarak kent genelinde oluşacak büyük halk meclisleri şeklinde inşa etmelidir. Aslından bu, bir nevi devletin ele geçirdiği yerel yönetim alanını belediyeler yoluyla yeniden toplumsal kılmak anlamına gelir
Diğer yandan komünalizm ve demokratik entegrasyon bağlamında da yerel yönetimlerin büyük bir rolü vardır. Entegrasyonu karşılıklı ilişkilerin düzenlenmesi olarak kabul edersek, belediye veya yerel yönetimlerde demokratik entegrasyon temelinde, devlette merkezileşmiş kendini yönetme hakkının geri alınması olarak görülebilir. Bu şekilde toplum yerel yönetimler aracılığıyla bir bütün olarak ekonomik, sosyal, politik değerleri üzerinde kullanım hakkına ulaşır. Zaten toplum bunlardan yoksun bırakıldığı için kendine yabancılaşmış, yoksunlaşmıştır.
Komünalizm ve Entegrasyon
Komünalizmin sistemleşmesinde gözden kaçırılmaması gereken temel konulardan biride, komünlere dayalı demokratik toplum kurumsallığının ulus-devlet ile olan ilişki-çelişki dinamiğine ilişkindir. Abdullah Öcalan’ın demokratik toplum programının bir parçası olarak ifade ettiği entegrasyon kavramı, belli bir tarihsel ve sosyo-politik analize dayanır. Kürtlerin hem kendileriyle hem de farklı devlet yapıları içinde ve farklı halklarla kurdukları tarihsel ilişkiler düşünüldüğünde somut bir politik sorun olarak önümüzde durmaktadır. Yirminci yüzyıldan bu yana Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın farklı ulus-devletler arasında bölünmüş bir gerçekliği vardır. Öcalan, ortak yaşamanın hangi koşullar altında mümkün olabileceği sorusunu tarihsel, toplumsal, politik-etik ve felsefi yanıtlar verir. Yıllar içinde bunu birçok farklı veçhede dile getiren Öcalan, son olarak “Demokratik Entegrasyon” kavramını demokratik müzakerenin bir parçası haline getirdi.
Öncelikle kavram olarak entegrasyon nedir? diye bakmakta fayda var. Entegrasyon kavramının güncel tanımı ile ilgili birçok tartışma olduğunu biliyoruz. Fakat kavramın etimolojik anlamı çok daha nettir. Latince “integrare” fiilinden türeyen entegrasyon, “yeniden bütünleşmek, tamamlanmak, birleşmek” anlamına gelir. Bu yanıyla, entegrasyon farklı toplumsal, siyasal, kültürel bileşenlerin ortak bir sistem ya da yapı içinde bir araya gelmesini ifade eder. Gerçek anlamı bu iken kavram epeyce anlam kaybına uğramıştır. Kavramın, tahribata uğramasının iki ana parametresi vardır. Biri uygulanma biçimi; diğeri ise ulus-devletçi ideolojinin etkisidir. Ulus-devletçi ideoloji, kavramı asimilasyonun sınırına dayandırmış ve nerdeyse özdeş gibi algılanmasına neden olmuş, diğer yandan Avrupa merkezli politikalarda azınlıkların ve grupların mevcut toplumsal düzene ve normlara tek taraflı uyumuna dönüşmüştür.
Bu durumda entegrasyona şöyle bir perspektiften bakmaya ihtiyacımız vardır.: Bir, kavram öz olarak neden asimilasyon değildir ve asimilasyon nedir? İki, entegrasyonun ayırt edici özellikleri nelerdir? Üç, demokratik entegrasyon demokratik ulus paradigmasında nasıl bir anlam kazanır?
Asimilasyon kavram olarak Latince “assimilare” fiilinden türemiştir. Benzer kılmak ve aynı hale getirmek anlamına gelir. Asimilasyonun kendi içinde masum bir kavram olmadığını biliyoruz. Belirli bir iktidar politikası ve pratiği içinde şekillenmiş ve böyle uygulanmıştır. Yani hedefli, süreklilik arz eden politik bir iktidar aygıtıdır. Bu anlamıyla ulus-devletin ve kapitalist modernitenin inşasında asimilasyon politikaları oluşum süreçlerine içkindir. Kısacası asimilasyon; halkların, inançların ve birçok farklı kimliğin ulus-devlete ve normatif düzenine, tek taraflı ve zor yoluyla eklenmesini içerir. Bu zor zamanla rızaya dönüşen bir süreci de yaratabilir. Fakat hedef, farklılıkların baskın olan içinde erimesi ve zamanla yok olmasıdır. Burada uyum değil büyük oranda dönüşüm vardır. Asimilasyonist politikada farklı olan, olduğu gibi kabul edilmez. Zaten farklılığı sorun görüldüğü için dönüştürülerek erimesi sağlanır. Farklı olan özne, kendi normatif çerçevesine uygun bir forma sokularak yönetilebilir olmaya elverişli hale getirilir. Öcalan bunu “zora dayalı entegrasyon” şeklinde tarif eder. Farklı kimlikler ve kültürler doğrudan yok edilmez. Fakat kendiliklerine de izin verilmez. Abdullah Öcalan, Kürt gerçekliği açısından bunu “kültürel soykırım” olarak tanımladı. Asimilatif entegrasyon olarak tanımlanabilecek bu süreç, bir nevi politik bir şiddet biçimidir. Öcalan farklılığa dayalı toplumsal kültürlerin nasıl tasfiye edildiğini şöyle açıklar; “Maddi kültür ve zihniyet kültürü üzerinde yürüttükleri bu hegemonya ile binlerce yıllık toplumsal kültürleri kendi ajan kurumlarının en başta geleni olan ulus-devletçikler hegemonyası altında (…) katliam, sömürgecilik, asimilasyon, soykırım ve zora dayalı entegrasyonlarla tasfiyenin eşiğine getirmişlerdir.”
Abdullah Öcalan birçok kavrama hakkını vermeye çalıştığı gibi entegrasyon kavramına da paradigmatik bir müdahalede bulunur. Ulus-devlet sistematiği içinde negatif bir anlam kazanmış entegrasyon kavramını yeniden tanımlar. Demokratik olması bu entegrasyon biçiminin esas muhtevasıdır. Yani demokratik bir zeminde bütünleşme bu tür entegrasyonun ön koşuludur. Demokratik Toplum Manifestosu’nda “entegrasyon çözümü için devletin de demokratik değişim yaşaması gerekir” diyerek “faşist bir cumhuriyetle entegrasyon gerçekleştirilemeyeceği ve meselenin özünün “demokratik cumhuriyet ile demokratik toplumun entegrasyonu” olduğunu vurgular. Öcalan demokratik entegrasyonu asimilasyonist düşünceden arındırmakla kalmaz aynı zamanda Kürt ulusal varlığını ulus-devletçi çözüm seçeneğinden de arındırır. Özgürleşmeyi egemenlik aygıtı olan ulus-devlet içinde var kılmaya çalışan reel sosyalist deneyimden sıkça bahsetmesinin nedeni tamda budur. Bu nedenle entegrasyon bir demokratik çözüm ve birlikte yaşam seçeneğidir.
Abdullah Öcalan’ın entegrasyon ya da bütünleşme kavramını ilk kez kullanmadığını, daha önceki metinlerinde de kullandığını bilmek önemlidir. Bir bütün olarak sistemsel dönüşümü ifade ederken diğer yandan demokratik ulus paradigmasının da perspektifini yansıtmaktadır. Fakat Öcalan’ın entegrasyon tartışmasının salt bir çözüm arayışı olmadığını tüm metinlerinde görmek mümkün. Çok geniş bir tarihsel sosyolojik analizine dayalı yeni bir perspektif ortaya çıkarır. Komünaliteye dayalı ahlaki-politik toplum ve devletçi uygarlık arasındaki çelişki ve gerilim tarihsel okumasının temelini oluşturur. Devletçi uygarlık komünal toplumu baskılama ve biçim vermek amacındayken, komünal toplum ise varlığını korumanın yollarını arar. Tam da bu noktada, bu tarihsel analizin güncel olana yansıması olarak, entegrasyon kavramı ortaya çıkar. Birlikte yaşamanın inşasının nasılı, entegrasyon kavramında dile gelir. Demokratik ulus, demokratik konfederalizm, demokratik özerklik, demokratik cumhuriyet ve sonuç olarak demokratik entegrasyon birlikte yaşamanın nasılına verilmiş yanıtlar bütünüdür.
Bütünleşme fikrini Öcalan’ın 1993’teki ilk ateşkes çağrısına götürmek mümkündür. Öcalan burada çatışmanın siyasi müzakereyle çözülmesi fikrini gündeme getirmiştir. Öcalan’ın ‘93 ateşkes açıklamasında söyledikleri çarpıcıdır. Bugün entegrasyon olarak formüle ettiği, varlığını koruyarak bütünleşme fikriyatı, ‘93 açıklamasında çok daha sade dile gelmiştir zaten. Şöyle der Öcalan; “Kürt halkına bazı yasal güvenceler vermek istiyor mu istemiyor mu? ulusal varlığımızı kabul ediyor mu etmiyor mu? Daha açık söyleyeyim daha kardeşçe ve barışçıl bir yolda ilerlememize imkan verecek mi vermeyecek mi? Kısaca demokratik siyasi tarzı esas alacak mı? bu sorulara cevaplar verilecekse biz ateşkesi sonuna kadar da sürdürülebilir (…) biz ilişkilerin yeniden düzenlenmesini istiyoruz..bin yıllık ilişkiler ve çelişkiler var. Özgürce ve biraz da eşitçe yeniden düzenleme bizim temel anlayışımızdır. Buna da biz çok hazırız. Anayasal düzenlemede Kürtlerin de yer almasını vurguluyoruz (…) Bir muhatap arıyorum” diyerek konuşmasını bitirir. O gün açısından da mühim olan ilkelerdir, araçlar tartışılabilir diyor Öcalan.
Ulus-devletin asimilasyonist politikalarına karşıt demokratik entegrasyon yeni bir ilişki biçimini imler. Hem mevcut olan ilişkinin normlarının sorgulandığı bir süreç hem de bunun yeni biçiminin nasılına dair yeni bir etik çerçeve sunar. Yani nasıl kurulduğunu ve nasıl dönüştürüleceğini dair kurucu bir çerçevedir. Karşılıklı bir bütün oluşturulması ve farklılıkların karşılıklı birbirini kabul etme ve tanıma süreci olarak da tanımlanabilir. Tekçi ideolojilerin yarattığı çatışma, ayrışma ve karşıtlaştırma yerine, yeni bir ilişki biçiminin inşa edilmesi, entegrasyonun çok temel bir özelliğidir. Demokratik entegrasyonun kimi özelliklerini başlıklar halinde vurgulamakta fayda var.
1-Demokratik entegrasyon pasif bir uyum süreci değildir. Yani tek taraflı olarak bir tarafın mevcuda eklenmesin, katılmasını içermez. Mevcut olanın demokratik müzakere ile yeniden inşası sürecin bir parçasıdır.
2-Yalnızca birlik olmak değildir. Karşılıklı tüm normların sorgulandığı ve yeniden düzenlendiği bir pratik süreçtir.
3-Toplumun özne ve irade olarak rol oynadığı, farklılığını ve özgünlüğünü koruyarak var olabileceği bir ilişkiye dahil olunur.
Güncel olarak Barış ve Demokratik Toplum döneminin stratejik kavramı entegrasyon, demokratik ulus paradigmasından ayrı düşünülemez. Hatta onun ayrılmaz bir parçası olarak düşünmek gerekir. Bu nedenle dönemsel ya da taktik bir bakış değildir bu. Paradigmanın ana hatlarından biridir. Öcalan ulus-devletin toplumu bir kasap gibi parçalayan ideolojisinin yarattığı tahribatları her fırsatta önümüze serimler. Yani ona göre; ulus-devletin tekleştirici ve parçalayıcı ideolojisi, toplumun bütünlüğünü bozan bir iktidar aygıtıdır. Diğer yandan ise özellikle Ortadoğu’da tüm bu iktidar zoruna rağmen, kültürel yaşam kendi bütünlüğünü korumuştur. Binlerce yıldır iç içe geçmiş, birbirini zenginleştirmiş muazzam bir jeokültürel bütünsellik vardır. Fakat oldukça baskılanmış olma gerçeği göz ardı edilemez. Tam da demokratik ulus bu kültürel bütünlüğü her anlamda özgürleştirilmesinin de paradigması oluyor. Dolayısıyla demokratik modernite bağlamında halkların eşit ve özgür bütünleşmesi ile bugün demokratik entegrasyon kavramlaştırması arasında çok sıkı bir ilişki var. Bir diğer deyişle entegrasyon anlayışı demokratik ulus içinde bir çözüm kavramı olarak şekilleniyor. Bu nedenle taktiksel değil, paradigmatik bir ilişkidir. Demokratik ulus, ulus-devletin parçalayıcı, tekçi, bastırmacı ideolojisine karşı, birleştirici ve dönüştürücü bir dinamiğe sahiptir. Tam da bu yanıyla ulus-devletin karşıtlaştırıcı etkisini tersine çevirecek bir bütünlük oluşturmak, entegrasyon/ bütünleşme kavramının stratejik hedefidir.
Diğer yandan bu fikrin ana hedefi bütünleşme ile farklılığı ortadan kaldıracak bir zeminin oluşmamasına dikkat etmektir. Bu zaten demokratik ulus fikriyatı ile tersine dönüştürülecek bir husustur. Zira demokratik ulus çoğulcu ve kapsayıcı yanıyla farklılıkların en fazla özneleşebileceği bir fikir ve pratiktir. Bir diğer önemli husus, Kürtlerin ya da diğer halkların uğradığı tarihsel adaletsizlikleri “uyum” adına görünmez kılınmadığı bir ilişkinin düzenlenmesi ve inşasıdır. Bir anlamda ulus-devlet karşısında varlık kazanma, ilişkinin karşılıklı olarak yeniden tanımlanmasını da içerir. O zaman ulus-devlet karşısında varlık kazanmanın yolu nedir? Nasıl tesis edilir?
Demokratik entegrasyon yaklaşımının birinci unsuru mevcut ulus-devlet ile bütünleşmedir. Kastedilen dört ayrı devlet ile entegrasyona dayalı çözümdür. Fakat bu ilişkide devletin nasıl bir pozisyonda olması gerektiği tam da demokratik müzakerenin konusudur. Zira entegrasyon demokratik, katılımcı bir süreç olarak düşünülmelidir. Mevcut durumda devletin politikaları tekçi ulus-devlet ideolojisine göredir. Ulus-devletin dönüşüm yaşayacağı temel konulardan biride budur. Özellikle tekçi vatandaşlık anlayışında köklü bir dönüşüm, entegrasyonun temel koşullarındandır. Salt demokratik toplumun devletle bütünleşmesi değil, aynı zamanda demokratik cumhuriyetin de toplum ile bütünleşmesi yani karşılıklı entegrasyonu bu çözüm seçeneğinin anahtarıdır. Sadece Kürtlerin demokratik cumhuriyet ile kuracağı yeni bir ilişki biçimi değil, aynı zamanda tüm halkların ve inançların demokratik ve eşit düzeyde demokratik cumhuriyet çatısı altında yaşamasıdır. Abdullah Öcalan’a göre; “Eğer cumhuriyet demokratik olmazsa, entegrasyon olmaz. Faşist bir cumhuriyetle entegrasyon gerçekleştirilemez. Dolayısıyla demokratik siyasetin karşılığı Demokratik Cumhuriyet’tir. Onunla entegrasyon yapılıyor, bütünleşiyor. Bu çok önemlidir ve amacımızı karşılıyor.”
İkinci olarak da demokratik komünalite programının inşa edilmesi demokratik entegrasyon anlayışının bir diğer stratejisidir. Tarihsel olarak toplumun devletin olanca ağırlığı karşısında güç kaybettiğinin biliyoruz. Gücü yeniden kazanmak örgütlü mücadele ile mümkündür. Toplumların bu anlamda hem bir direniş hafızası var hem de meşru zeminde örgütlenerek varlık kazanabileceklerine dair çokça deneyim mevcut. Bu anlamıyla demokratik ulusun ihtiyaç olan tüm boyutlarda komünalist bir anlayışla örgütlendirilmesi demokratik ulusal toplum olma yolunu sonuna kadar açacak bir zemindir. Bir yanıyla kendi içinde zihniyet olarak bütünleşmiş toplumsal yapının örgütlü kurumlarıyla da bedenleşerek bir birliğe dönüşmesi bir o kadar önemlidir. Öcalan, demokratik komünalist toplumun inşa tarzını demokratik siyaset olarak belirledi. Köylerden mahalleye, kasabalardan büyük kentlere kadar katılımcı ve demokratik tarzda örgütlendirilmiş toplumun özneleştiği ve sorunlarını çözdüğü güçlenmiş bir toplumdan bahsediyoruz. Dolayısıyla da örgütlü toplumun alanı arttıkça, devletin alanı küçülür. Toplum özneleştikçe devlete daha az ihtiyaç duyar. Ulus-devlet karşısında varlık kazanmak ve bütünleşme ancak bu koşullar altında mümkündür. Bunun olmadığı koşullar toplumu değil devleti güçlendirir. Eşitler arası bir ilişki içinde demokratik siyaset alanının demokratik cumhuriyetle bütünleşmesidir.
Sonuç yerine;
Komünalizm ve demokratik entegrasyon ilişkisi çoklu katmanlara dayanır. Fakat en sade haliyle salt toplumun varlığını koruması değil; en önemlisi de toplumun kendi politik yaşamını örgütleyebilmesinin bilincini ve praksisini oluşturabilmesidir. Bu da özyönetime yani demokratik ulusun komünal ve konfederal temelde kendini örgütlemesine dayanır. Meclisler, komünler ve yerel demokratik kurumlar aracılığıyla varlığını kalıcı hale getirir.
Demokratik konfederalizm, demokratik modernite paradigmasının siyasal sistemini olarak anlam kazanır. Bu da komünalizme dayalıdır. Demokratik siyaset ve özsavunma ise en temel unsurudur. Bu bütünlüğe baktığımızda demokratik entegrasyonun öznesi temelde kendine yetebilen topluluktur. Yani başkası tarafından tanınmayı bekleyen pasif bir toplum değil, özbilinç, özkimlik, kendini yönetebilme kapasitesine sahip demokratik toplumdur. Abdullah Öcalan, demokratik ulusun bedenleşmesini demokratik özerklik (komünaliteye dayalı, konfederal tarzda) olarak ifade eder. Yani bu toplumun kendisini komünler, meclisler, demokratik kurumsallaşmalarla ve özsavunma eksenli örgütlemesi olarak düşünülmelidir. Burada özelde özsavunma toplumun ahlaki- politik özelliklerini korumasının kurumsallaşmış, örgütlendirilmiş olması vardır. Bu nedenle demokratik entegrasyon devlet ve toplum arasındaki ilişkiyi yapısökümüne uğratmayı amaçlar. Yeni bir egemenlik mücadelesi yaratmayı değil, farklı politik yapıların birbirini yok etmeden birlikte var olabilecekleri bir ilişkiyi kurmayı amaçlar.
Fakat bütün bu koşulların varlığı demokratik entegrasyonun kendiliğinden oluşacağı anlamına gelmez. Tam aksine demokratik entegrasyonun mücadele ile gelişeceği ve korunacağı en önemli husustur. Bu bir saf uzlaşı ya da salt iyi niyet ile gerçekleşebilecek bir süreç değildir. Ulus-devletin toplumun alanını daraltmaya çalışan, toplumsal talepleri bastıran yanını hiçbir zaman göz ardı etmemek gerekir. Zira Abdullah Öcalan’ın sıkça söz ettiği gibi devletin de dönüşüm yaşaması ve egemenlik paradigmasından arındırılması gerekir. Bu nedenle demokratik entegrasyonun gerçekleşmesi salt müzakere ile değil aynı zamanda hukuki güvence, demokratik siyasetin önünün açılması ve demokratik toplumun varlık kazanmasının kapasitesiyle beraber düşünülmelidir. Demokratik toplum kendi komünleri, meclisleri ve demokratik yapıları ile özneleştikçe, devlet de bu kolektif varlığı tanıyan merkeziyetçiliğini sınırlandıran bir forma kavuşmak zorundadır. Bu anlamıyla kolektif varlığın anayasal bir statüye kavuşması ve güvence altına alınması bu tartışmanın merkezindedir. Sonuç olarak devletin tekçi ve asimilasyoncu karakterinden vazgeçmesi, toplumun da özyönetimiyle devletin alanını sınırlandırması demokratik entegrasyonun ana fikrini teşkil eder.
Kaynakça:
-Öcalan, Abdullah – Demokratik Toplum Manifestosu
-Öcalan, Abdullah- Demokratik Uygarlık Manifestosu (cilt I-V)
-Bookchin Murray- Geleceğin Devrimi- Dipnot Yayınları, İstanbul
-Bookchin Murray – kentsiz kentleşme -Ayrıntı Yayınları, İstanbul
-Rexroth Kenneth- Amara Yayıncılık, İstanbul
-Abdullah Öcalan’ın Entagrasyon Anlayışı, Dem Parti Kitapçık
-Hannah Arendt- İnsanlık Durumu- İletişim Yayınları- İstanbul
Yoruma kapalı.