A- Giriş
İçinde yaşadığımız dünya artık çoklu ve karmaşık krizler dünyasıdır. Siyasetten ekonomiye, toplumsaldan doğaya yaşamın her alanı derin bir kriz döngüsü içinde. Çoklu kriz halinin ötesinde bu kriz alanlarının birbirinin etkilemesi/tetiklemesi ise insanlık tarihinin bugüne kadar tanık olmadığı bir karmaşık ‘dünya düzensizliği’ni karşımıza çıkarıyor. Bugün yaşadığımız gelişmelerinin arka planı kuşkusuz kapitalist modernitenin tarihsel yolculuğunun iz düşümü. Sistemin bağrında taşıdığı kriz dinamikleri son kertede yaşamın her alanını krize evrilten bir devinime sahip. Kapitalist modernitenin bağrındaki taşıdığı kronik kriz döngüsüne rağmen yolculuğuna iki yüzyılı aşkın bir süredir devam edebilmesi ‘yaratıcı yıkımın’ sistemin ömrünü uzatma tılsımından kaynaklanıyor olsa gerek. Her büyük kriz döngüsünün son kertesini büyük yıkımlarla aşarak bir sonraki krize koşması sadece önceki krizlerin kalıntılarını taşımakla sınırlı kalmadı, yıkımın etkisini büyütmeye kesintisiz bir şekilde devam etti. Bugünün dünyasının distopya olarak algılanmasının kurgudan çok yaşadığımız dünyanın gerçekliğinden besleniyor olmasının en belirgin nedenlerinden biri kapitalist modernitenin insana ve doğaya rağmen bir dünya tasavvurundan kaynaklanmasıdır.
Kriz çalışmaları yaşadığımız bu distopik dünyayı anlamak açısından büyük önem taşımakta. Farklı düşüncel ekollerin çalışmalarında kriz başlığı önemli bir yer tutmakla birlikte, çoğunlukla ekonomik kriz analizleri potasında bu çalışmaların yoğunlaştığı, ağırlıklı olarak sistemin kriz süreçlerinin iktisadi dalgalanmalar ekseninde değerlendirmelere tabi tutulduğu, ekonomi politiğin iktisadi belirleyiciliğinin esas alınarak deterministik bir hattı bağrında barındırdığı söylenebilir. Akademik düşüncenin aydınlanma çağıyla birlikte batı merkezli bir bilimsel hatta gelişmesinin de etkisiyle bu alandaki çalışmalarda belirgin olarak sistemle barışık bilimsellik anlayışı ortaya çıkmıştır. Liberal öğretinin egemen olduğu akademi dünyasında ekonomi merkezli soyutlama kapitalist sistemin kendisini düşünsel zeminde de yeniden üretilmesi adına önemli bir alan yaratarak ekonomi politik alandaki bilimsel çalışmaları dikotomik bir anlayışa hapsetmiştir diyebiliriz. Özellikle ekonomi ile siyasalın birbirinden bağımsız/kopuk bir akıl yürütmeye tabi tutulması kapitalist modernitenin uzun dönemler liberal demokrasinin arkasına sığınması adına oldukça önemli bir işlev görmesine de neden olmuştur. Sınıfsal ve uzamsal ilişkiler diğer bir söyleyişle sömürü ve sömürge ilişkileri başta olmak üzere birçok açıdan farklı görüngeler sahnelese de sonuçta vazedilen sahne hâkim olarak liberal demokrasi sahnesidir. Hâkim öğretiye göre; idealize edilenin gerçekleşmeme sorunu uygulamadan/insan ediminden kaynaklıdır ve bunun sonucu olarak kusurlu bir demokrasi veya demokrasinin askıya alınması durumları sistemin kendisini yeniden üretilmesi adına kısa süreliğine de olsa katlanılması gereken ara dönemlerdir! Bu varsayım liberal demokrasinin iktisadi gereklilikler konusundaki sınırlarını göstermesinin yanı sıra ‘mutlak demokrasi’ ile kapitalist modernite arasındaki uzlaşmaz gerilimi tarif etmesi açısından da oldukça önemlidir.
Kapitalist modernitenin krizi aslında kapitalist birikim rejimin bağrında yatan bir artı değer meselesidir. Artı değerin üretimi, el konulması, yeniden bölüşümü salt iktisadi bir şemaya karşılık gelmez, bu türden bir indirgemeci anlayışla çözümlenmesi de pek olanaklı değildir. Artı değer formasyonu çok boyutlu ve karmaşık bir formasyondur ve birikim rejiminin kendisini yeniden genişleyerek üretmesini sağladığı gibi yaşamın tüm alanlarını kapitalist birikim rejimi formasyonuna uygun hareket etmesini zorlayan ‘sistemik zor’u da ifade eder. Ekonomi politiğin temel çalışma yasası bu artı değer formunda karşımıza çıkar. Bu soyutlama hem sistemin içinde barındırdığı krizi analiz etmek hem de çoklu krizin nasıl gerçekleştiğini açıklamak adına Marksist bilimin erken dönem katkısı olarak okunabilir. Liberal düşüncenin ve akademinin ısrarla görmezden gelerek vulgar iktisadın içinde meseleyi bölüşüm ilişkilerinden yoksun olarak üretimin etkinliği tartışmalarına indirgediği bu düşünsel yaklaşım Marksist bilimle kısmen aşılabilmiştir. Bu yeni bilimsel analiz akademik alanda önemli bir farklılık yaratmasına karşılık ağırlıklı olarak klasik ekonomi politiğin iktisadi eleştirisine odaklı kalması nedeniyle modernite tartışmaları alanında sınırlı katkı sağlarken ancak Neo Marksizm ve Açık Marksizm tartışmaları bu anlamıyla önemli bilimsel gelişmelere vesile olmuştur.
Kriz çözümlemesi açısından; krizin kök kaynağını oluşturan sermayenin organik bileşimi sistemin bağrında yatan kanserdir. Büyür, ama ölümcüldür. Bu büyüme ekonomiyi büyütürken, yaşamı da kendi kurgusunda dönüştürür. Kapitalist modernitenin birikim rejimi o nedenle salt bir iktisadi faaliyet değil, topyekûn bir sistemi ifade eder. Sistem krizi de o nedenle çoklu bir niteliğe sahiptir ve kompleks bir karakter taşır. Krizin ana kaynağı sermayenin organik bileşimindeki paradoksta saklıdır. Canlı emek üzerinden daha fazla artı değer, fazlanın birikime dönüşmesi, cansız emeğin canlı emek aleyhine gelişmesi, daha fazla artı değere ulaşmak için teknolojik gelişme, daha çok teknoloji daha az canlı emek. Canlı emek azaldıkça beklenen artı değere ulaşma sorunu kaçınılmaz olarak karşımıza çıkar, bunu aşma çabası süreklileşmiş, hatta yapışkan bir hal almış krizler döngüsünü oluşturur. Kapitalist modernite aynı zamanda bir krizler tarihidir! Ekonomi politiğin temel yasasındaki bu sorun bizi başa, yaratıcı yıkıma sürüklüyor. Her krizden çıkma hali bir ileriye sıçrama değil, aslında yapı sökümüdür. Kriz sonrası yeniden yapılanma sistemin birikim formasyonuna uygun olarak kendisini yeni araçlarla inşa etmesidir. Bağrındaki krizden, kanserden kurtulması olanaksızdır. Bir sonraki krize kadar sermayenin yeniden değerlenmesine yönelik olarak cehennemin bir üst katına yolculuk başlar…
Diğer taraftan bu kriz aslında bir yanıyla kapitalist devlet sorununu da ifade eder. Kapitalizm bir devlet formudur, Abdullah Öcalan’ın tezleriyle konuşursak, kapitalizm devlettir; tüm sistemin realizasyonu piyasayla değil, devlet yapılanmasıyla sağlanır. O nedenle ekonominin piyasa realizasyonuyla sistemin bütüncül realizasyonunu birbirinden ayırt etmek büyük önem taşımaktadır. Modernite düşüncesinin serpilip geliştiği bilimsel zemin bu ayrımı gözden kaçırmamız adına devleti ve siyasal alanı kapitalist sistemden ve onun ekonomi politik dinamiğinden yalıtarak karşımıza getirme gayretini hep korudu. Oysa bütüncül bir analiz kapitalist modernite sorununun ulus-devlet sorunuyla nasıl bir özdeşlik sergilediğini göstermesi açısından çok değerli bir bilimsel katkıyı sunmakta. Özgül alanların dinamizmi bizi yanıltmamalıdır. Toplumsal, siyasal ve doğal olanın özgül dinamikleri barındırması yaklaşımını reddetmeksizin bütüncül bir analiz adına bu soyutlamayı ve yorumu yaptığımızı en başında söylemek gerekiyor.
Devlet siyasi olarak ulus-devlet temelinde kurulmuş olsa da onun ekonomi politik karakteri ulusal terimlerle tarif edilemez. Devlet, her şey bir yana kapitalist devlet olarak kalır. Diğer taraftan kapitalist devletin temelde liberal bir devlet olduğu iddiasını da dile getirmeliyiz. O nedenle onun eleştirisi salt iktisadi olarak değil, siyasi olarak da bir gerekliliktir. Tabi ki sermayenin amacı birikim için el koyduğu artı değeri kâra çevirmektir. Devlet bu amacın siyasi biçimidir! Devletin yeniden üretimi artığın birincil bölüşüm ilişkilerinin sağlayabilme yeterliliğine bağlıdır ve bu başlı başına artı değer üretimine içkindir. O nedenle de kapitalizmin devlet sorunu yoktur, kapitalist devletin sorunu vardır! Neoliberal dönemin bu anlamda tüm devlet karşıtı söylemi artı değerin sosyal üretim alanlarından sermaye alanlarına çekilmesi adına illüzyonik bir anlatıdır. Oysa neoliberal dönemde devletin zor aygıtları güçlenmiş, kapitalist devlet sosyal ilişkiler ağından geri çekilerek otoriter yüzünü daha belirgin hale getirmiştir. Kapitalist dünya sisteminin tarihsel gelişimi içinde farklı devlet biçimlerini gözlemlemiş olmamız kapitalist devletin sönümlenmesi ya da değişimini sağlayan bir gelişme olarak yorumlanamaz. Bu farklılıkların özden bir kopuşa karşılık gelmediği gibi karşı dünyada sosyalist devletlerin yıkımı ya da dönüşümü adına gelişmeler yaşanmıştır. Faşist devletten sosyal demokrasinin devletine kadar devlet formlarının değişimiyle birikim rejiminin özü ortadan kalkmaz. Bu sermaye birikiminin çalışma disiplinini bize ifade etmektedir. Çapa her koşulda kapitalist modernitenin rasyonalitesine dayalıdır.
Kapitalist ulus-devletin oluşumu uluslararası bir devletler sisteminin de oluşumunu gerekli kılmıştır. Aslında bu uluslararası üretim ilişkilerinin, uluslararası iş bölümünün ve mübadelenin, uluslararası pazarın ulus üstü boyutta ulus-devlet çıkarlarına uygun olarak yapılandırılmasıdır. Bu ulusal ölçek kısıtlılığını aşma anlamında genişleyen yeniden üretiminin bir sonucudur ve bunun doğal sonucu olarak bu gelişme, emperyalist ilişkileri de barındırarak kriz yönelimli dünya sistemini doğurmuştur. Diğer taraftan ulusal sınırlar içinde tüm yaşam alanlarının kapitalistleştirilmesi meselesi, ulusal sınırların içinde tek bir pazar yapılanmasının sağlanması adına tüm özerk yapıları ortadan kaldıran, yerelin özgünlüğünün yutan ve ekonomi kadar siyaseti de merkezileştiren bir dinamiğin sonucu karşımıza çıkar. Bu kapitalist ulus-devletin ulus-üstü ve ulus-altı uzamda sömürü-sömürge denklemini yapılandırdığı düzlemdir.
Özünde bu dinamiği taşıyan sistemin bugün yaşadığımız dünyada yaratmış olduğu kaos ancak onun analizi ve ona karşı düşüncel/örgütsel bir karşı paradigmayla aşmak mümkün olabilir. Bunun mümkün olabilirliğini tartışmak önceliğimiz olmalı. Bugün düne göre hem düşünsel hem de örgütsel deneyimler olarak çok daha fazla olanaklara sahibiz. Kapitalist modernitenin azgın saldırganlığına karşı ne yapmalı sorusunu yeniden sorarken geçmişin yenilgilerini aşacak yanıtlar üretme adına cesaretle konuşabilmeliyiz. Bu makalede sınırlı satırlar içinde kapitalist modernitenin gelişimini, onu aşma çabasında olan sosyalist modernitenin yolculuğunu ve kapitalist moderniteden kopuş anlamında demokratik modernitenin ekonomi politikle olan ilişkisini kısaca ele alıp ekonomi politik zeminde ne yapmalı, nasıl yapmalı sorularına yanıt aramanın çok küçük parçasıdır. Bu konuda çok uzun bir yolculuğun farkındalığıyla başka bir dünyanın inşası adına adım atmanın gerekliliği hepimizi bu tartışmalara davet ediyor.
B- Kapitalist – Sosyalist Modernite ve Ekonomi Politik
a- Kapitalist modernitenin sosyal mekânı üç önemli parametreye sahiptir; devlet, piyasa ve sosyal örüntü. Sistem bunlardan müteşekkil bir görünümle şekillenir. Bu üç parametrenin karşılıklı ilişkileri üzerinden sistemi incelemek ve analitik sonuçlara ulaşmak aslında önemli bir olanak sunar. Kapitalist modernite öncesi dönem özelinde bu üç parametrenin ilişkileri ile modernite geçişi ve modernite sisteminin egemen hale gelmesiyle ortaya çıkan tarihselliğin de karşılaştırmalı bir analizi geleceğe dair yapılacak çalışmalar için bize bütüncül analiz adına önemli bir zemin sunmakta.
Modernite öncesi pre-kapitalist dönem ile kapitalistleşmenin ilk dönemlerine baktığımızda; özellikle manifaktür aşamasında devletin yerleştiği siyasal mekân ile piyasa ve sosyal alanın ayrıştığını söyleyebiliriz. Liberal düşüncenin kapitalist sistemle bütünleşmesi ve uzun 20. Yüzyıl yolculuğu ‘istikrarlı’ bir şekilde bu dönüşüm momentine odaklı olmuş, ekonomi politiğe dair tüm söylemin referansı bu tarihsel eşik olagelmiştir. Liberal felsefenin sefaleti de aslında burada saklıdır. Yaklaşımı tarihsellikten yoksun olduğu kadar piyasa merkezli saplantılı bir bilimsellik anlayışı nedeniyle ekonomi politik çalışmalar dikotomik bir bağnazlık içinde kendisini tekrar edegelmiştir. Aynı dogmatik yaklaşımı 20.Yüzyıl sonunda tarihin sonu tezlerinde de görmüş olmamız bir tesadüf değildir. Liberalizm piyasa merkezli çözümlemesiyle devleti ve toplumsalı sermayeden soyutlayarak burjuva devrimini, aslında sermayeyi kutsar. Tüm rasyonaliteyi absürt bir bilimsel anlayışla sermayenin rasyonalitesine indirger.
Katı olan her şeyin buharlaştığı gelişmeler kendinden önceki sistemin sönümlenmesini betimlerken aslında yeni katılıkların üretimine de ilk günden girişir. Devletin geçmişin tahakküm ilişkilerinin ileriye taşınması adına taşıdığı tarihsel rol Şubat 1848 Paris’i sonrası yeni sistem içinde tüm özgürlük söylemlerine karşın belirgin bir hal almaya başlar. Proletarya ile burjuvazi arasındaki ilk büyük çatışma yeni dönemin de ilk habercisidir aslında. 1871 Komünü 72 gün sürdü ve son buluşu yeni bir dönemin de başlangıcı oldu! Bu bağlamda, dünya sistemi analizine göre 1871-1968 kapitalist modernitenin birinci dönemi olarak okunabilir.
Bu dönem 1, 2, ve 3. endüstriyel devrimleri kapsar ve hızlı bir sanayileşme ve sermaye birikimi dönemi olarak tarihe geçer. Kapitalist modernitenin bu dönemi içinde çok farklı devlet sitemleri söz konusu olsa da tüm bu yüzyıl boyunca kapitalist ulus-devlet sisteminin kendisini farklı formlar içinde var edebildiğini izleriz. Ekonomi politik ve ulus-devlet simbiyotik ilişki içinde gelişirken, sistem hem ulusal kodlarda hem uluslararası kodlarla hegemonik yapısını iki paylaşım savaşına rağmen sürdürecektir. Yaratıcı yıkım en uç noktalarını iki büyük savaşta yaşar; birincisi faşizmleri, ikincisi sosyal demokrasiyi doğurur. Bu dönem aynı zamanda tekelleşme ve emperyalist ilişkilerin de sürekli gelişim gösterdiği bir dönemdir.
Tekelci sermaye ve kapitalist ulus-devletin bileşik yapısı aslında liberalizmin tüm kamuflaj çalışmalarına rağmen saklanamaz bir hakikati tüm çıplaklığıyla ortaya koymuştur. Artı değer sömürüsünün ve emperyalist gelişimin yarattığı yeni sömürgeciliğinin diyalektik devinimi 1914 öncesi ilk küresel finans sistemi eşliğinde muazzam bir gelişim göstermiştir. Ekonomi politiğin çalışma dinamiği kapitalist modernitenin çalışma yasalarına tam bu dönemde tabi hale gelmiştir diyebiliriz. Fabrika toplumu ekseninde sosyal örüntü, Fordizm ve Taylorizm sistemleriyle üretimin verimlilik artışı ve etkin dağıtım sistemlerine dayalı piyasa, kamusal alanın küresel ölçekte regülasyonunu sağlayan ulus-devlet sistemi; sistemin ‘ilahi komedya’sı. Siyasalın üzerinde yükseldiği zemin bu üç parametrenin ilişki ağlarını yarattığı zemindir. Faşizmden sosyal demokrasiye kadar tüm devlet formları özünde bu ilişki ağlarını yitirmeksizin temel hareket yasası olan kapitalist modernitenin yasalarına bağlı kalmıştır; bağlı kalmak onun zorunlu davranış kalıbıdır aslında…
b- Yeniden artı değer çözümlemesine dönüp baktığımızda; profesyonel işçiden 1914 sapağında kitlesel işçiye oradan toplumsal işçiye dönüşen toplumsal emek endüstriyel forma uygun olarak tahakküm ilişkileri altında giderek sofistikle hale gelen nispi artı değer artışına uygun bir şekilde baskılanmıştır. Bu baskılama kâh Nazizm’in biyolojik ırkçı anlayışına kadar savrulurken, kâh Keynesyen sosyal devlet anlayışıyla sosyal diyalog alanına kadar geniş bir yelpazede hareket etmiştir. Değişmeyen ücretli emeğin sömürüsü, kolonyalizm ve artı değerin oynadığı roldür! Artı değer artışındaki dramatik gelişme tekelleşmeye yol açtığı kadar endüstriyel devrimleri de teknolojik/bilimsel gelişmelerin sonucu olarak sağlamıştır. Pazar sorununun genişleyen dünya pazarlarıyla çevre ülkelerin hızla kapitalistleştirilmesi, finans sisteminin, borçlanmanın ve kalkınmanın dinamik etkisi kapitalist modernite adına önemli bir tarihi yansıtır.
Bu dönem boyunca yaşanan emek ve sendikal mücadeleler, sömürgelerdeki bağımsızlık mücadeleleri, reel sosyalizmin etkisi, yaşanan iki büyük savaş ve yapısal krizler düşünüldüğünde, kapitalist modernitenin İngiliz ve ABD çevrimleri dönemleri birlikte ele alındığında aşılamamış olması sınıfın ve bağımsızlık hareketlerinin baskılanması kadar uzlaşı mekanizmalarının etkisine de bağlıdır. Sermaye ve işçi sınıfı arasındaki uzlaşma ile, bağımsızlık hareketlerinin radikal milliyetçi duygular ve ulus pazar özelinde kalkınmacı bir stratejiyle sisteme eklemlenme konusundaki gelişmeler önemli sonuçlar doğurmuştur. Sovyetik sistem karşısındaki bu gelişme dinamiği 1968 sonrası küresel ölçekte büyük bir yeni yıkım dalgasının, küresel krizin ortaya çıkmasında belirleyici olmuştur. Çok hızlı büyüyen kapitalist sistem bu büyümenin bedelini derin bir krize sürüklenerek ödeyecektir.
1970’lerin krizi yeni dünya düzeni dediğimiz gelişmelerin kapısını açmıştır. Fabrika merkezli sistemin krizi yaygın bir toplumsal krizi tetiklemiş, sosyal örüntüdeki hızlı değişim sistemin ikinci dönemine geçişine neden olmuştur. 1968’den günümüze süregiden bu dönemi pre-neoliberal, neoliberal ve post-neoliberal dönem olarak üç alt döneme ayırabiliriz. Dönemin temel özelliği üçlü parametrede sermayenin daha egemen bir belirleyiciliğe kavuşmasıdır. Devletin ve sosyal örüntünün sermayeye daha bağımlı pozisyon almaya zorlanması yaygın bir coğrafyaya sahip sosyal demokrasiden yeni bir kapitalist devlet formuna yönelik hareketi gerekli kılmıştır. Devletin mali bunalımının nedeni olarak tarif edilen sosyal devlet masrafları aslında sosyal örüntüdeki belirleyici olan işçi sınıfının fabrika toplumu içindeki rolünün değişimiyle de ilgilidir. Toplumsal emek fabrika işçisinin yerini alırken, bu karmaşık gelişme kadın hareketlerinin ve ekoloji mücadelelerinin etkisiyle kapitalist modernitenin krizinin derinleşmiştir.
1970’lerin krizinden çıkış ‘otoriter demokrasi’yi sosyal demokrasinin yerine ikame ederken geçiş sancılı olmuştur. Latin Amerika’dan Ortadoğu’ya tüm periferide yaşanan gelişmeler yaygın bir altüst oluşu karşımıza çıkarmıştır. Merkez ülkelerdeki krizin de kapitalizmin tarihindeki en derin kriz olarak okunması yaşananları tariflemesi açısından önemlidir. Yaygın işsizliğin ortaya çıkması, sosyal ve siyasal hakların budanması, yoksulluğun dramatik gelişmeler sergilemesi, şiddetin bir yönetim aygıtına dönüşmesi gibi birçok alanda ortaya çıkan görüntüler toplumsal emeğin baskılanmasına yönelik yeni bir dönemi anlatmaktaydı. Bu dönem mekânsal çözümler üretme anlamında fabrika toplum odaklı kapitalist sistemi kent odaklı bir sisteme dönüştürüyordu. Sermaye işçi sınıfıyla girdiği ilişkileri esas alarak sosyal örüntüyü biçimlendirmeye çalışırken, ‘neoliberal sosyal üretim’ ilişkileri bağlamında, emeğin yeni dünyası da biçimlenmekteydi. Bu yeni dünyanın aşırı birikim krizini aşma metodu ağırlıklı olarak mekânsal çözümlerde saklıydı.
Finans sermayenin giderek türev piyasalarla yoğunlaşan fiktif karakteri, devletin aşırı borçlanması ve kaynakları küresel sermayenin yatırım programlarını esas alarak dağıtılması, sosyal harcamaların dramatik bir şekilde kısılması, mülksüzleştirme, sosyal yardım programıyla yoksulluğun yönetilmesi, yeni sömürü yöntemi olarak emek formlarının güvencesiz çalışma ve sosyal güvenlikten yoksun koşullar altında belirlenmesi, yeni sömürgeci anlayışın mekânsal genişleme anlayışıyla liberal emperyal yayılmacılıkla düzenlenmesi. Bu çalkantılı süreç çok daha eşitsiz bir büyüme ilişkilerini ve yayılmacılığı ortaya çıkarmıştır.
Günümüz dünyası emperyal genişleme ve neoliberal iç dönüşüm adına korkunç bir ‘ekonomik devlet’ yüzüne tanıklık ediyor. Sağ cenahta siyasal söylemlerin bu denli ekonomik terimlerle dile getirilmesi tesadüf değil, ekonomi politiğin yeni döneminin lisanıdır. Kapitalist modernitenin yağmacı bir hal aldığı bu dönem yurt içinde fiili baskılarla, dışarıda emperyal zorbalıkla, şiddet ve savaşın sürekliliğiyle artık dönemsellikten süreklileşmiş bir hale dönüşmüş olan krizlerini aşmaya çalışıyor. Bütün bu gelişmeleri anlamak adına son çeyrek yüzyılın Ortadoğu coğrafyasına bakmak, kapitalist modernite analizi adına önemli bir açıklayıcılığı ortaya koymaktadır. Finans sermayenin kendisini değerlemesi, enerji ve ticaret güzergahlarının modernize edilmesi, savaş ekonomisinin sürdürülebilirliği gibi tüm başlıklarda sistemin dinamiklerinin buluşma mekânı olarak Ortadoğu bu saldırgan yayılmacılığa karşı aynı zamanda sisteme karşı bir direniş mekânı da olmuştur. Direnişin siyasal aklı aynı zamanda başka bir dünyanın mümkün olmasını sağlayacak bir paradigmayla olanaklı olabilirdi. O nedenle Demokratik Modernite kapitalist modernitenin karşısında konumlanırken onun kapitalist modernitenin düşünsel kodlarının dışından konuşması düşünsel dünya adına bugün en büyük katkıyı sağlıyor.
c- Sosyalist modernite tartışmaları siyasal ve akademik alanda reel sosyalizm tartışmaları başlığıyla çoğunlukla yer alır. Modernite kavramı kapitalist sistemle bağdaşık bir kavram olarak algılanmakta, sosyalizmin modernite ile anılması pek rastlanan bir tartışma olarak karşımıza çıkmamaktadır. Sosyalist modernitenin kapitalist moderniteye karşı konumlanması tarihin tartışmasız en önemli momentlerinden birine karşılık gelir. Bununla birlikte, Marksizm kapitalist moderniteye karşı önemli bir karşıtlığı oluştururken, moderniteyle ilişkisi anlamında onun meşruiyetini sorgulayan bir yerde olmaması bugün tartıştığımız birçok başlığın önemli bir nedeni olmaktadır. Sosyalist modernitenin kapitalist moderniteyi aşma çabası kapitalist sisteme ait yapı taşlarına rağmen bir sürekliliği içinde barındırması nedeniyle tüm yükseliş dönemlerine rağmen reel sosyalizm bağlamında sönümlenmekten ve/veya dönüşmekten kaçamamıştır. Liberalizmin ekonomi politiği ile aydınlanma kültürü bağlamındaki rasyonalizmin etkisiyle kapitalist moderniteyi aşan daha gelişmiş bir modernite derdi sosyalist gelişmenin motivasyonu oldu. Yeterince teorize edilmemiş olsa da modernite kavrayışı Marx’ın düşüncesine sinmişti denilebilir. Marksizm tarihsel gelişimin ilerici aşaması olarak kapitalizmin yükselişini ve onun iç çelişkilerini, yani sınıfsal sömürüsünü, kriz eğilimlerini ve sınıf çatışmasını esas aldı. Kapital’in önsözünde belirttiği gibi, Kapitaldeki nihai amaç modern toplumun ekonomik yasasını açığa çıkarmaktı.
Modernitenin iki boynuzundan biri özgürleştirici, diğeri de sömürücü karakteriydi. Modernite diyalektiği bu iki alan içinde hareket ederken, sosyalizm mücadeleleri sömürücü karakterine daha çok odaklanırken bunu aşmanın yöntemi siyaset sahnesinin belirleyeni olmuştur. Marksist gelenek içinde eleştirel teorinin gelişimiyle moderniteye yönelik eleştirilerin de yoğunlaşması söz konu olmuştur. Gramchi’den Frankfurt Okulu’na, 60’ların Avrupa Marksist ekollerine kadar batı merkezli Marksist düşünsel gelişmeler özellikle son dönem kapitalist gelişmelerin yarattığı sonuçlar bağlamında da modernitenin özgürleştirici alanına yönelik eleştirileri açığa çıkarmıştır. Başta Feminizm ve ekoloji alanlarındaki mücadelelerin yükselişi, toplumsal hareketlerin ortaya çıkması, değişen ve karmaşıklaşan toplumsal ilişkiler, sınıf yapısının ve bileşiminin değişimi ve kapitalist devletin yeni formu Marksizm içi tartışmaları çok zengin bir zemine taşırken, bu tartışmaların önemli sayabileceğimiz bir kısmı da sosyalist moderniteye dair olmuştur. Özellikle reel sosyalizm deneyimi ve bu deneyimin ortaya çıkardığı sosyalist modernite sorunsalı 19. Yüzyıl Marksizm’inin farklı Marksist akımlar eliyle, özellikle neo ve post Marksist ekoller tarafından, eleştirel teorinin önünü açmıştır. Ekonomi politiğin gelişimi ve kapitalist dünyadaki gelişmelerin açıklanması meselenin bir yanını oluştururken geleceğe yönelik sosyalist bir dünya arayışı konusundaki tartışmalar diğer yanını oluşturdu. Her iki alanda da o denli farklı ve zengin tartışmalar ortaya çıktı ki, bugün dünyanın üzerinde en fazla yazılan başlığın Marksizm olması bizi şaşırtmamalı. Kapitalist moderniteyi aşma anlamındaki temel teorik kriz meselesi bu tartışmalarda baş köşeye oturmuş gözüküyor.
Diğer taraftan başlangıçta Marx ve Engels bir ulusun diğer ulus üzerinde baskı uygulaması ulusların her birinde sınıf çatışmasını nasıl etkiler sorusuna İrlanda üzerinden verdikleri yanıtta, sosyal devrimin ulusal devrim olmadan mümkün olamayacağı yönündeydi. Bu yaklaşım ulus-devlet sorununun sınıf çatışmaları bağlamında ele alındığını bize gösteriyordu. Bu konuda Lenin’in çalışmaları aslında Marksizm içinde devlet meselesini ele alma konusunda büyük önem taşır. Lenin’in devletin sönümlenmesine yönelik yaklaşımı büyük umut taşısa da zaman içinde bürokratik otoriter bir merkeziyetçiliğin gelişimi karşımıza çıkmıştır. Bu gelişimin arka planında aslında ekonomi politiğin kapitalist gelişme modeliyle sosyalist gelişme modeli arasındaki benzerlikleri görmek mümkün. Sosyalist modernite, elektrifikasyon, teknoloji, planlama, uzay çalışmaları, nükleer programlar, merkezileşme, bürokratik yönetsellik olarak kendisini gösterirken kapitalist moderniteyi aşan değil onunla rekabete tutuşan iki kutuplu dünyanın inşasına katkı yapmıştır. Dünya sistemi yaklaşımı ve sonrasında neo Marksist ekollerin sosyalist moderniteye yönelik eleştirilerinin merkezinde kapitalist üretim algoritması önemli bir odak oluşturur. Post Marksistler liberal düşünceye öykünen bir yerden siyasal alana odaklanırken, neo Marksistler bütünlüklü bir yaklaşımla kapitalist modernitenin eleştirisi kadar geleceğin dünyası üzerine de çalışmalar gerçekleştirirler. Yeniden komünizm ve mutlak demokrasi zemininde yeni sosyalizm tartışmaları önemli bir soluk olarak akademik ve siyasal tartışmalarda yerini alırken, ekonomi politik üzerine tartışmalar bütünlüklü analiz çerçevesinde daha sağlıklı bir zemine kavuşma adına önemli bir yol katetmiştir. Tüm bu gelişmelere rağmen kapitalist modernitenin aşılması konusunda bir siyasal programın bu tartışmalar içinde henüz arayış sınırlarında olmasının altını da çizmeliyiz.
C- Demokratik Modernite ve Ekonomi Politik
a- Yukarıdaki satırlarda dile getirilen modernite tartışmaları bugünün dünya sisteminin tahlili ve onu aşma çabalarının kısaca değerlendirilmesiydi. Dünyayı anlamak adına yapılan tartışmalar kadar onu değiştirmenin önemi bir kez daha ortaya günümüzde çıkıyor. Dünya halklarının kurtuluşu adına bir siyasi programın ve onun yaslandığı paradigmanın bugün için oynayacağı rol insanlık tarihi adına yeni bir sıçrama eşiği olacaktır. 1917 Devrimi’nin ve sonrasının yarattığı umut ve sonrasında insanlığın sosyalizmle kurtuluşuna evrilemeyen yaşanmışlığın şimdi tarihin bu momentinde Ortadoğu’da gezen hayalet ile yeniden düşlenmesi mümkün mü?
Bunun mümkün olabileceğine olan inancın yükseldiği bir tarihsel eşikteyiz. Yeni sosyalizm tartışmaları o nedenle kapitalist moderniteyle olan bağlamda sosyalist modernitenin eleştirisini de barındırarak ilerliyor. Bu yeni paradigma Öcalan tezleriyle biçimlenen Demokratik Paradigmadır. Demokratik modernite sosyalist modernitenin kapitalist moderniteyi aşma anlayışı yerine, son yüzyılın deneyimlerini ve felsefi-teorik tartışmalarını da yeniden yorumlayarak kapitalist moderniteden kopuş anlamında bir paradigma inşa etmektedir diye düşünüyorum.
Marksizmin modernite konusundaki tüm kırılganlıklarını gören, bunların ancak yeni bir düşünsellik içinde aşılabileceği varsayımıyla sosyalist moderniteyi ekonomi politik zeminden bütüncül ilişkiler zeminine taşıyan bir anlayışı demokratik modernite tartışmalarında görebilmekteyiz. Bunu sadece bir felsefi-teorik zemine hapsetmeksizin; bunun siyasal, örgütsel ve eylemsel hattını da oluşturabilen gelişmeler dünya halklarına umut olabilmektedir. Demokratik modernite ekonomi politik tartışmaları bütüncül analiz içine çekerken, devlet, piyasa ve sosyal örüntü ilişkilerini, bunların yarattığı karmaşık ağları ve buradan başka bir dünyanın inşası adına devrim programını da üretebilmektedir. Devleti ele geçiren bir dönüştürücü anlayış ve kapitalist moderniteyi aşma yaklaşımı yerine sermayenin karşısına toplumla ve onun hücresi olan komünle çıkmaktadır. Komün dinamiği yoluyla komünalist bir dünyanın güzergâhını yapılandırma gayreti ulus-devletten kopuşu, piyasayı sermaye boyunduruğundan yalıtmayı, toplumu tahakküm ilişkilerinden kurtararak özgürleştirmeyi ve demokratik sosyalizmi var etmeyi amaçlıyor.
Sınıf analizini yeniden yorumlayarak; sınıfın yeni yapılanmasını ve dönüşümünü dikkate alarak komün içinden toplumsal emeğin en gelişmiş formu olarak ele alınması, sınıf çatışmasının ekonomik alan içine hapsedilerek ekonominin hareket yasaları içinden bir okuma yerine toplumun tahakküm karşıtı siyasallaşmasına gömülü bir yerden hareketle ele alınması kritik önemde bir bilimsel tartışmadır. Toplumu sınıf ilişkileri sınırlarında ele alan ve sermayeye karşı işçi sınıfı diyalektiğini esas alan ortodoksinin kapitalist ulus-devlete karşı işçi sınıfının devleti ele geçirerek toplumun yeniden inşası yaklaşımına karşı, toplumu kapitalist ulus-devlet karşısında konumlandıran, sermaye ve devletten kopuş/kaçış dinamiklerini yaratan, demokratik toplumla demokratik ulusa yönelen ve sonuç olarak devlet, ekonomi politik ve toplum örüntüsünü tahakküm ilişkileri dışından yeniden yapılandıran bir anlayışı tasvir etmek gayretindeyiz.
Kapitalist ulus-devletten kopuş ile kapitalist moderniteden kopuşu aynı bağlam içinde değerlendirmek gerekiyor. Devletin yeniden üretimi aslında sosyalist modernitede de gördüğümüz gibi tahakküm ilişkilerini yeniden üretmek anlamına geliyor. Devletten kaçış aslında toplumun özgürleşmesi adına önemli bir adım olurken bunun ancak tabandan örgütlenmeyle, yaşam alanının devlet karşısında konumlanmasıyla mümkün olabileceğini tasavvur edebilmeliyiz. Öcalan paradigması bizi komüne davet ederken aslında devlet dışı düşünmeye de çağırıyor. Bu bir sığınma alanı değil yeni bir örgütlenme ve mücadele alanı. Kapitalist modernitenin parametrelerine göre biçimlenen yaşamı demokratik ulus inşası yolunda demokratik toplumun komünal yaşam ağlarıyla eklemlenebilmesi ‘kopuş’ adına bir toplumsal devrimi betimlemekte.
Kadın mücadelesi, ekoloji ve toplumsal hareketler ve emeğin mücadelesinin her türlü tahakküm ilişkilerine karşı ortak mücadele ve yaşamı inşa edebileceği bu yeni paradigmada ekonomi meselesi, diğer bir anlamda ekonomi politiğin düzenlenmesi başlı başına büyük bir mesele olarak bizi bekliyor. Karmaşık ve katılaşmış kapitalist modernitenin ekonomi çarkına karşı eko-ekonomi anlayışının sömürü ve sömürge bağlamı dışında ve artı değerin yeniden paylaşımı anlamında önemli bir seçenek oluşturmasına karşılık bu fikrin üzerinde çalışmak ve yeni bir ekonomi anlayışının hayata geçmesinin sağlamak büyük bir ödev olarak önümüzde duruyor.
Artı değerin toplumsal formasyon içindeki oynadığı rolü sermaye boyunduruğundan kurtarmakla başlayabiliriz! Ekonomi politiğin çalışma dinamiğini belirleyen bu değer düşünsel ve siyasal alanımıza mutlaka taşınmalıdır. Sermayenin piyasa eliyle, özellikle emek piyasaları ve tüketim anlayışı üzerinden dolaşıma soktuğu bu ilişkiyi yıkmak, yeni bir ekonomi anlayışıyla üretimi, tüketimi ve piyasaları biçimlendirmek, artı değerin de üretimini ve paylaşımını bu siyasal yaklaşım içinden demokratik karar mekanizmalarına bağlı düzenlemek ilk başta düşünülmesi gereken bir konu olarak karşımıza çıkıyor. Hegemonik sistemin kalbine bir hamle yapmak istiyorsak, krizinin temel kaynağı olan artı değer meselesiyle başlamak gerekecektir. Bunun için demokratik bir ekonomi başlığını daha sıklıkla tartışmalıyız.
b- Demokratik bir ekonomi mümkün mü? Bu soruya olumlu yanıt verebilmek için öncelikle kapitalist modernitenin bize biçtiği homo-economicus rolünden sıyrılmamız gerekiyor. Bu rolün içinde kendisini yeniden üreten sistemin bir parçası olma dışında başka bir rolümüz olamaz. Hangi kimliği taşıyor olsak da, gelişen teknoloji ile dışarıda kimsenin bırakılmadığı bu piyasa düzleminde tüketici kimliği her şeyin üstünü örtmektir. Özgür, komünist birey, özgür bir toplumu inşa etme yolunda öncelikle bu konumundan taşınmak zorunda kalacaktır.
Öncelikle devlet dışı yeni bir kamusal alanın gerekliliği söz konusu olacaktır. Devlete ve onun kamusal hizmetlerine göre biçimlenen kamusallığı toplumun ortak mülkiyet ve ortaklaşma alanına çekmek büyük gerekiyor. Kamu devlet özdeşliğinin yıkılması aynı zamanda merkezileşmenin sınırlanması ve uzun vadede sönümlenmesi adına bir gereklilik olarak karşımızdadır. Yeni kamusallığın karar alma mekanizmalarının demokratik bir mahiyete kavuşması, ekonominin demokratikleşmesi adına en önemli hamle olacaktır. Bu aynı zamanda yeni bir ekonomi politik ilişki düzlemini yaratacak bir gelişimi de içinde barındıracaktır. Her şeyden önce yeni kamusal alanın dayandığı ortak mülkiyet, mülksüzleştirme eliyle genişleyen kapitalist devlet alanına karşı en önemli karşı hamledir.
Demokratik ekonominin temel ekonomik karar odağı tarım olmalıdır. İklim krizinden, ekolojik yıkıma, gıda krizinden yoksulluk ve açlık sorununa kadar endüstriyel gelişmelerin hedefinde olan tarım karşı bir ekonomi programının baş köşesinde yerini almak zorundadır. Tarım tüm diğer ekonomi alanlarının demokratik yerel program içinde belirlenirken temel belirleyici özelliğini yitirmeksizin yer almak zorundadır. Bugünün dünyasında topraksızlaştırma, yerinden edilme, tarımın sonlanması, yapay zekâ ve robotik üretim gibi gelişmeler insanlığı sonunu hazırlayan gelişmelerdir.
Diğer taraftan dayanışma temelli ekonomiler yaratma zorunluluğu da önemli bir başlıktır. Piyasa zemininde para meta üzerinden bir ilişki ağı içine hapsedilmiş ve tüm dayanışma ağları dışında muhtaç kimliğine hapsolmuş insanın dayanışma ekonomileri içinde üreten ve paylaşan bir karar sürecinin parçası olması gerekliliği tüm çıplaklığıyla ortadadır. Bu dayanışma ekonomilerinin merkezini kuşkusuz kooperatifler oluşturur. Kooperatif sadece piyasa ekonomisine ve onun üretim anlayışına bir karşı adım değil, karar alma ve yönetme anlamında da siyasallaşmış yapısıyla sisteme karşı yeni bir ekonominin yapı taşlarını oluşturacaktır.
Bir başka önemli mesele de yerel yönetimler ve onun siyasal formunun demokratik toplum ve demokratik ekonomi ile olan ilişkisidir. Ulus-devlete karşı yerinden yönetimin özerk karakteri, bu özerkliğin bir devlet ikamesi olarak değil, toplumla birlikte kendisini yapılandıran, müştereklerin üretimi ve korunması, artı değerin dağılımı, yerel kamusal hizmetlerin kooperatif hukukuna uygun üretimi bu alanın önemli işlevleri olarak görülebilir. Yerinden yönetimin karar mekanizmaları ve toplumsal alandaki örgütlü yapılarla olan ilişkisi demokratik toplumun kendisinin yeniden üretmesi adına kritik bir önemi açığa çıkarmaktadır.
Komünal, kolektif aklın çoklu özerklikleri koruyarak, yeni bir tahakküm ilişkisi geliştirmeksizin bir devinime sahip olması her şeyden önce radikal demokrasi anlayışının içselleştirilmesiyle mümkün. Bu anlayışın üretimi adına Öcalan paradigması önemli bir düşünsel yolculuk başlattığı gibi örgütsel ve eylemsellik adına da ne yapmalı sorusuna yanıt üretmiştir. Bugün sıklıkla başka bir ekonomi mümkün diyebiliyorsak başka bir ekonomi arayışının tüm dünya halklarının için acil bir sorun olarak karşımıza çıkmış olmasındandır. Bunca yoksulluk ve sefalet varken hala kapitalist modernitenin ‘distopik’ düşlerine sıkışıp kalmış insanlığın kurtuluş umudunu yaratmak adına, militarist-tekno-nekro kapitalizme karşı kadını, doğayı, emeği merkezine alan bir dünya için demokratik toplumu ve demokratik ekonomiyi var etme zamanıdır.
Yoruma kapalı.