Son bir iki yıl boyunca en çok üzerinde konuşulan iki kavram komün ve entegrasyon oldu. Her kesim, kendince bu kavramların bir ucundan tutup tartışmaya çalıştı. Ancak bu tartışmalar, kavramların kökenleri, tarihsel-toplumsal içerikleri ve geçmişten bugüne geçirdiği süreçlerden kopuk bir biçimde ele alınmaktadır. Tartışmaların daha çok bugünkü algılarımızın hâkim olduğu bir düzlemde yürütüldüğünü söyleyebiliriz. Komün kavramına ilişkin değerlendirmelerde egemen olan eğilim, komünü daha çok tarihte kalmış ve günümüz modern toplumuna uygun olmayan arkaik bir form olarak görmektir. Entegrasyon kavramına ilişkin değerlendirmeler ise daha çok egemenlik ilişkilerine ve egemenlerce bu kavrama biçilen içeriğe daralmıştır.
Halbuki demokratik toplum süreci, toplumun kendine ait olanları yeniden kazanması ve içi boşaltılmış, çarpıtılmış kavramları doğru bir temele oturtarak demokratik toplumun inşasına zemin yapma sürecidir.
Özgürlük hareketinin yürüttüğü mücadele ile birçok kavramı toplumsal içeriğiyle buluşturma konusunda epeyce yol aldığını söyleyebiliriz. Bu kavramların en önemlilerinden biri de “demokrasi” kavramıdır. Toplumun öz örgütlülüğünü ifade eden demokrasi kavramı, özellikle modern toplum sürecinde ulus-devletler eliyle içi boşaltılarak anlamsızlaştırılmaya çalışılmıştır. Toplumu savunma adına mücadele eden toplumsal-sosyalist hareketler ise bu kavramı yeniden kazanarak gerçek içeriğine kavuşturmak yerine, ağırlıklı olarak kenarından dolanmayı, daha çok da kaçmayı tercih etmiştir. Sosyalistler açısından demokrasi kavramı “demagoji” ile özdeş görülmüştür. Egemenler açısından ise demokrasi kavramı, kendi iktidarlarının sürdürülmesinin aracı olarak demagojiye dönüştürülmüş olabilir. Ancak toplum için demokrasi yaşamsaldır. Demokrasi, toplumun kendini var etmesinin ve sürdürmesinin yolu ve yöntemidir.
Komün ve Entegrasyon İlişkisi
Komün ve entegrasyon, tam da demokrasi kavramı ile ilişkilendirildiğinde anlam kazanabilir. Komün, toplumun öz örgütlülüğü olan demokrasinin ruhunu ve biçimini belirlerken; entegrasyon, toplumun farklı toplulukları, bireyleri, yaş grupları ve yapıları arasındaki ilişki biçimini belirlemektedir.
Güncel algılarla en çok içi boşaltılan kavramlardan biri olan entegrasyonun sözlük anlamına baktığımızda bile, yürütülen tartışmalarda bu kavrama yüklenen olumsuz anlamlarla hiçbir ilişkisi olmadığını görebiliriz. Entegrasyon; iki veya daha fazla sistemin, uygulamanın ya da birimin bir araya gelerek uyumlu bir şekilde iletişim kurması ve ortaklaşa çalışma yürütmesidir. Görüldüğü üzere, en yalın sözlük ifadesinde bile entegrasyon; farklılıkları yok saymayan, birbirini gören, inkâr etmeyen, karşılıklı iletişimi esas alan ve en önemlisi ortaklaşmayı, yani müzakereyi, zorunlu gören bir anlam taşır. En genel anlamıyla da ortak yaşamı hedeflemektedir.
Aktüel tartışmalardaki ana başlık “demokratik müzakere ile demokratik toplumun ulus-devlete entegrasyonu” (1) iken, bu yazının konusu daha çok komünal oluşumun bileşenlerinin neler olduğu, bunların özü ve bunlar arasındaki demokratik entegrasyondur.
Komünal yapı derken bir teklikten çok, farklılıklardan ve bu farklılıkların oluşturduğu çokluktan bahsediyoruz. Komün, demokratik toplumun form alışıdır. Demokratik toplum ise gücünü tekliklerden değil; çeşitlilikten, farklılıklardan ve bunların birlikte ortak bir yaşamı inşa etmesinden alır. Teklik, ulus-devletin hedeflediği bir toplumsallıktır.
Komünün bileşenleri; farklı etnisite, inanç ve kültürel topluluklar olmakla birlikte, bu toplulukların içinde de var olan gençler, kadınlar, çocuklar ve yaşlılardan oluşan farklılıkları da kapsamaktadır.
Her ilişki, birbirini tanımayla başlar. Birbirini anlama, saygı duyma ve karşılıklı olarak birbirini kabullenme ile başlayan ilişkiler, esasında kelime anlamıyla entegrasyondur. Ancak tanımlama, biçimlendirme ve kendine benzetme ile başlayan ilişkiler sağlıklı olmadığı için sürekli çatışmayı ve zoru barındırır. Bunun kelime anlamı ise hükmetme ve yok saymaktır. Dayatılan bu çarpıtma biçimine entegrasyon denilerek kavramsal çarpıtma tam da burada başlatılmaktadır. Kavramı doğru zemine oturtmak için demokrasi kavramı önemli bir işlev görmektedir. Bu kavramı yeniden kazanmak için “demokratik entegrasyon” kavramı bir ihtiyaç gibi duruyor.
Toplumsallık, karşılıklı ilişkilenmeyi zorunlu kılar. Farklı topluluklar tarihsel olarak sürekli birbirleriyle ilişkilenmiştir. Önemli olan, bu ilişkilenmelerin nasıl bir seyir izlediğidir. Toplumsallığın ilk formu olan klanlar, komün formunda olmuştur. Komün ruhu, insan toplumsallığının gelişimini sağlamıştır. Farklı mekânlarda ve zamansallıklarda gelişen bu toplumsallıklar, kendine has bir kültür yaratmıştır. Farklılaşmak, bir çatışmadan daha çok toplumsallığın gelişim anahtarıdır. Klanların birliğinden oluşan kabile de yine komün formundadır. Ancak kabile içinde bir sapma olarak gelişen hanedanlık, iktidar ilişkilerinin serpilmesine neden olmuştur. Erk olarak kendini dayatan hanedanlık, farklı olanı kabul etmek yerine onu kendine göre tanımlama ve bu tanımlamaya uymayanı dışlama, baskı altına alma ve yok etme yoluna gitmiştir. Hanedanlık ile başlayan ve bugün ulus-devlet ile somutlaşan iktidar bloğu, sürekli olarak komünün ruhu olan farklı toplulukların ortak yaşam ilişkisini parçalayarak toplumu denetim altına almıştır. Tanımlama ve belirlediği sınırlar ile kendine benzetmeye çalıştığı topluluklardaki her itiraz, ihanet ile suçlanmış; böylece sürekli olarak nefret duygusu yayılmaya çalışılmıştır. Çatışma ve savaşların kaynağı olan bu nefret duygusu, anlamayı ve anlaşılmayı engellediği için topluluklar arasında sağlıklı bir ilişkinin kurulması mümkün olamamaktadır. Dün olduğu gibi bugün de toplumsallığın ve toplumun sürdürülmesi için yaşanan tüm mücadelelerin amacı, bozulan bu ilişkinin yeniden kurulmasıdır.
Tarihi-Toplumsal İlişkiler
Bozulan ilişkiler sadece farklı topluluklar ve halklar arasında yaşanmamaktadır. Aynı zamanda yaşanan bu süreçler, aynı toplulukların kendi iç hücrelerinde de yaşanmaktadır. En başta kadın-erkek arasında bozulan ilişkiler, tüm ilişkileri etkilemektedir. Özellikle hanedanlık kültürü ile başlayan eril egemen anlayış, kadını ikincilleştirip erkeğe göre tanımlamaktadır. Belirlenen tanımlamaya uymayan her kadın dışlanmakta; onu tanımlamaya uygun hale getirmek için baskı ve şiddete başvurulmakta, bu durum giderek bir kadın kırımına yol açmaktadır. Kadın özgürlük mücadelesi, bu ilişkinin yeniden kurulması için güçlü bir mücadele yürütmektedir. Bu ilişkinin doğru zemine oturtulması, öncelikle farklılığın kabulü ile özgür ve dengeli bir ilişkinin kurulmasını gerektirir. Kadın-erkek ilişkisindeki dengenin sağlanmasının, bu ilişkideki demokratik entegrasyonu ifade ettiğini söyleyebiliriz.
Komünün geleceği olan çocuklar ile özgür bir ilişki kurulmadan demokratik toplumun inşası mümkün değildir. Çocukların özgür gelişim, ilişkilenme ve katılım olanaklarını sağlamak yerine, doğumdan itibaren anne-babanın ölçüleri ve toplumun algılarıyla biçimlendirilmeleri, daha sonra da ulus-devletin ihtiyaçlarına göre biçimlendirilmek istenmeleri, büyük sorunların temel kaynağıdır. Çocuğu beklentiler ve algılar üzerinden tanımlamak yerine onu anlamak, çocuğun kendini gerçekleştirme olanaklarını ortaya çıkaracaktır. Biçimlendirilmemiş bu ilişkiler, yeninin açığa çıkmasını sağlayacaktır. Toplumsal canlılık ancak bu ilişkinin doğru kurulması ile mümkün olacaktır.
Komünün dinamik ve dönüştürücü gücü gençliktir. Ancak toplumsallığın parçalanması için egemenler tarafından gençlik sürekli olarak denetim altına alınmak istenmekte; aynı zamanda gençlik ile toplumun diğer kesimleri arasındaki ilişkiler çarpıtılarak toplumsal bağlantılar koparılmaya çalışılmaktadır. Egemenler tarafından geliştirilmeye çalışılan bu çarpıtma, toplumsal olarak bazı ön kabuller üzerinden gençliğe sürekli roller biçilmesiyle kendini göstermektedir. Gençliğin kendi iç dinamikleriyle taşıdığı dönüştürücü güce karşı önyargılı yaklaşımlar geliştirilmekte; ona mesafe konularak ve sınırlar çizilerek gençliğin yaratacağı dönüşümün önü kesilmektedir. Bu durum, toplumsal yapının muhafazakârlığına neden olmaktadır. Sürekli olarak dünün sınırlılıklarına hapsetme yaklaşımı; daraltıcı, ön kesici ve tanımlayıcı yaklaşımlarla birlikte toplumsallığın karşılıklı beslenme süreçlerini engellediği için, birbirini karşılıklı olarak reddeden yaklaşımların gelişmesine neden olmaktadır. Giderek bu durum, kuşaklar arası çatışmaya, birbirine karşı konumlanmaya ve birbirine yabancılaşan yapısallıklara dönüşmektedir. Bu ilişkinin yeniden doğru bir temele oturması için, roller biçen anlayıştan uzaklaşıp karşılıklı olarak birbirini gören ve ortaklaşmaya açık bir ilişki biçimi geliştirmek, demokratik toplumun kendini yeniden kurmasının olanaklarını yaratacaktır.
Komünün hafızası olan yaşlıların, işlevsiz ve toplumsal bir yük olarak görülmesi, toplumu belleksizleştirerek saldırıya açık hale getirmektedir. Kent uygarlığı ile birlikte yaşlılar, evlere veya yaşlı bakım evlerine kapatılarak toplum dışına itilmiş durumdadır. Çocuk ve gençlerle buluşmayan yaşlılar için bu durum, toplumsal ölüm demektir. Yaşlılık, tarihsel bellekle birlikte ele alınmayıp bakılması gereken bir nüfus olarak görüldüğü takdirde, yıkıcı bir duruma neden olmaktadır. Yaşlılarla ilişkiyi bakıma indirgeyen anlayış açısından bu durum tamamlanması gereken bir göreve dönüşürken, yaşlılar açısından ise uzamış ve anlamı daraltılmış bir sürece dönüşmektedir. Ayrıca yaşanmışlıklar bir kalemde yok sayıldığında ve yaşlıya, içinde yaşadığımız günümüzün değer yargıları ve yaşam biçimiyle şekil verilmeye çalışıldığında, doğal olarak yaşı itibariyle yeniye alışması mümkün olmadığından, birden tüm yaşanmışlıkları sıfırlanmış olmaktadır. Bu durum, giderek yaşlılarda bellek yitimine neden olmaktadır. Gerontokrasi demokratik toplum için bir risk taşımaktadır. Ancak bunun, yaşlılara karşı bir yok saymaya ve onları toplum dışına atmaya dönüşmemesi gerekir. Demokratik toplum, toplumun tüm bireyleri ile ortak bir yaşamı ördüğümüz oranda mümkündür. Önemli olan, bu ilişkilerin doğru zemine oturtulmasıdır. Modern toplumun, daha doğrusu kapitalizmin, öncelikle toplumu hücrelere bölmesi; çocuk, genç ve yaşlıları bunların hapsedildiği kurumsallıklar ve yapılar içinde, yani kreşler, gençlik merkezleri ve yaşlı bakım evlerinde, yönetilebilir ve biçimlendirilebilir ilişkilere tabi kılması söz konusudur. Aynı zamanda bunları kapitalist bir işe dönüştürerek kendi döngüsünü sağlamaktadır. Demokratik toplum için tam da bu parçalanmışlığa son vermek, toplumun tüm kesimlerinin bir arada yaşayacağı ortak alanlar yaratmak ve demokratik toplumsal bir ilişki kurmak gerekir.
Diğer taraftan, kentte ve mahallede yaşayan farklı toplum kesimleri arasındaki ilişkilerin parçalanmasına neden olan bir diğer durum da, oluşturulan yöre dernekleri aracılığıyla toplumun birbirinden ayrıştırılarak içe kapatılmasıdır. Dayanışma amaçlı kurulan bu dernekler, zamanla dar yöresel ilişkiler etrafında yeni güç ve iktidar odaklarına dönüşmektedir. Yine aşiret ilişkileri bazı diziler aracılığıyla köpürtülmektedir. Yeni kurulan aşiret dernekleri ve örgütlenmeleri de benzer şekilde ortaklaşmadan çok kapanmaya ve bir başkasına göre konumlanan iktidar odaklarına dönüşmektedir. Bu tür içe kapanmaya neden olan yapıların yerine; birbirini gören, anlayan ve yaşamı ortaklaştıran komün çalışmaları, yaşamı güzelleştirecektir.
Anlamak ve tanımak yerine biçimlendiren, tanımlayan ilişki biçimleri, sorunların temel kaynağı olmuştur. Aynı zamanda tanımlayan için tanımlanan şey çekici olmaktan çıkar; çirkinleşir. Biçimlendirilmeye çalışılan Kürt, Türk’e güzel görünmez. Kadim bir uygarlığı temsil eden Kürt yok olur; egemen algıda “Kıro”ya indirgenir. Anne-babanın biçimlendirdiği çocuk, bir de bakıyorsun, “bu benim çocuğum olamaz” denilen bir duruma geliyor. Sürekli misyonlar biçilen genç, “hayırsız gençliğe” dönüşüyor. Dahası, bir zamanlar birbirinden ayrı düşerse veya birlikte olamazsa “ölürüm” dediği sevgilisi, farklı biri olur ve bir yabancıya dönüşür. Halbuki başlarken farklı kişi ve kişilikler oldukları için birbirlerini sevmişlerdi. Zamanla farklılığı yok sayma, sürekli olarak birbirine biçim verme çabası ve zorlamalar öyle bir noktaya gelir ki artık o kişi, başlangıçta sevdiği ve âşık olduğu kişi olmaktan çıkar. Kendi ölçülerini ve tanımlamalarını dayattığı, dönüştürdüğü kişi artık ilk tanıdığı kişinin özelliklerini kaybetmiştir. Artık o kişi, bildiği kişi değildir; yabancılaşmıştır. Biçimlendirirken çirkinleştirir. Çirkinleşen ise sevilmez olur.
Sonuç:
Her ilişki entegrasyonu barındırır. Önemli olan, bunun seyrini neyin belirleyeceğidir. Demokratik bir ilişki mi, yoksa baskının ve sınırların belirlediği bir ilişki mi? İlişkiler dinamiktir. Aynı zamanda demokratik bir mücadeleyi barındırır. Bu mücadele dönüştürücüdür. Karşılıklı olarak birbirinden öğrenmeyi ve aynı zamanda birbirini etkilemeyi sağlar. Bu dinamik süreç bozulmadığında, toplumsal etkileşim güçlenir. Bu doğru ilişkilenmede halkların kültürleri birbirine karışır; yaşlı, çocukluk hayallerini çocukta arar; çocuk ise geçmişin izlerini ve belleğini yaşlıda bulur. Demokratik ilişki mücadele ile inşa edilir. Mücadele ederek kendimizi gerçekleştirebiliriz. Kendimiz olmayı başardığımız oranda kendimizi tanımaya başlarız. Kendimizi tanıdığımız oranda bir başkasını tanıyabiliriz; o da bizi tanıyabilir. Özgür olmak bununla mümkündür. Özgürleştikçe ve birbirimizi tanıdıkça sevebiliriz, sevilebiliriz. Çünkü insan ancak kendisi olduğu oranda güzelleşir. “Savaşan özgürleşir, özgürleşen güzelleşir, güzelleşen sevilir” (2)
Komün, tam da bu bileşimlerin kendi özüyle var olmasıyla mümkündür. Özleriyle kurulan demokratik bir ilişki, gerçek demokratik toplumun inşasını sağlayabilir. Bu mümkündür. Çünkü hâlen devlet tarafından kontrol edilemeyen şey, bizim birbirimizle kuracağımız ilişkilerdir. Bu bizim elimizdedir; önemli olan, tanımlamalardan vazgeçip birbirimizi tanımaya başlayabilmektir. Neden olmasın?
Yoruma kapalı.